دیموكراسی وەك قەناعەتەكا هزری نەك پراكتیكەكا روخساری:
د. دژوار سندی
سەرەڕای دەربازبوونا پتر ژ دو دەهكان ل سەر گوهۆڕینا سیاسی ل ئیراقێ و پەسەندكرنا سیستەمێ دیموكراسیێ فیدرالی، هێشتا كەتوارێ سیاسی ژ قەیرانێن بنیاتی یێن دژوار دنالیت. روێشالێن ڤان قەیرانان د ناڤەرۆكا وان دا سەر نەبوونا گوهۆڕینێ د هۆشیاریا سیاسی دا كو دگەل گوهۆڕینان د سیستەمێ دەستووری دا بگونجیت. چونكی ئەقلێ سیاسی یێ كەڤن، یێ كو ل ژێر دەهان سالان ژ دەستهەلاتداری و دابەشبوونێ دا چێبوو، هێشتا دەستهەلاتێ بڕێڤەدبەت و رێگریێ ل ئاڤاكرنا دامودەزگەهێن دیموكراسی یێن جێگیر دكەت.
ئارمانجا ڤێ گۆتارێ ئاشكەراكرنا رۆخسارێن قەیرانا عەقلێ سیاسی یێ ئیراقێ یە ژ دیدگەهەكا كوردی و دیاركرنا وێ ئێكێ یە كو سەركەفتنا فیدرالیەتێ و دیموكراسیێ ل ئیراقێ گرێدایی نووكرنا ژیرییا سیاسی یە د ناڤبەرا هەردو دەستهەلاتداران و جڤاكێ دا، وەك بنەمایێ كو شەرعیەتا سیستەمێ و كارامەییا دامودەزگەهێن وێ ل سەر دهێتە ئاڤاكرن.
پێشەكی:
گوهۆڕینا سیاسی یا كو ئیراقێ پشتی سالا 2003ێ بخۆڤە گرت، نە بتنێ ڤەگوهاستنەك بوو ژ سیستەمەكێ گشتی بەر ب سیستەمەكێ دیموكراسی، بەلكو دەرفەتەكا مێژوویی بوو ژ بۆ ژنووڤە پێناسەكرنا دەولەت و دەستهەلات و وەلاتیبوونێ. لێ ئەڤ دەرفەتە نەبوویە ئەگەرێ ئاڤاكرنا دەولەتەكا دامودەزگەهیێ یا راستەقینە، ژبەركو ئەقلێ كو گوهۆڕین بڕێڤەبر، هێشتا هەمان میراتێ ناڤەندپەرستیێ و سەرپەرشتیێ و دلگەرمییا كەسی دگەل خۆڤە هەلگرتبوو.
سیستەم ژنووڤە هاتە دروستكرن و دەستوور هاتە نڤیسین، و دەستهەلات د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا هاتنە دابەشكرن، لێ ژیرییا سیاسی یا كو قۆناغێ كۆنترۆل دكر، د زیندانا رابووری دا مایە. فیدرالیەت، یا كو دڤیابا ببایە رێیەك ژ بۆ بجهكرنا پشكداریێ و وەلاتیبوونێ، د گەلەك جاران دا بوو چارچووڤەیەك ژ بۆ ئالۆزیێن سیاسی، ژبەر نەبوونا كولتوورێ حوكمرانییا فیدرالی د هۆشیارییا گشتی دا.
ژ ڤێرێ، پێدڤیەكا زۆر یا بەڕچاڤ هەیە ئەڤرۆ ژ بۆ چاككرنا ئەقلی پێش چاككرنا سیستەمی، چونكی ئاڤاهیێ دەستووری بێی هوشیاریەكا سیاسی یا نوی دێ مینیتە چارچۆڤەكێ بێ گیان و سیستەمەك د ناڤەرۆكا خۆ دا دێ دوبارە بیت هەرچەندە د شێوەیێ خۆ دا بهێتە گوهۆڕین.
ئێک: قەیرانا ئەقلێ سیاسی د ئەزموونا ئیراقێ دا:
ئەقلێ سیاسی یێ ئیراقێ هێشتا ژ میراتێ دەولەتا رەیعی و دەستهەلاتا بابسالاریێ كارتێكرنا وێ لسەر هەیە. چونكی دەستهەلاتدار، هەر چەندە كراسێ دیموكراسیێ بپۆشن، هێشتا سیاسەتێ ل گۆڕا مەنتیقێ سەركەفتنێ و بەرژەوەندیێن تەنگ بكارئینن. ڤی ئەقلی هزرا دەولەتێ وەك دامودەزگەكا گشتی وەرنەگرتیە، بەلكو هێشتا ژ دیدگەها پێكهاتەی یان حزبی یان سەركردەیی نێزیكی وێ بوویە.
ڤی جۆرێ بیركرنێ بوویە ئەگەرێ لاوازبوونا باوەریێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا و دیاردەیێن سیاسی یێن ناجێگیر وەك پشكپرسی، و دلگەرمیا حزبی و ئالۆزیا دەستهەلاتان لێكەفتینە و ب ئەنجام سیستەمێ سیاسی گوهۆڕی بۆ گۆڕەپانەكا دابەشكرنا دەستهەلاتێ لش وونا كو ببیتە چارچووڤەیەك ژ بۆ تەمامكارییا نیشتیمانی.
ناڤەرۆكا قەیرانێ نە د دەستنڤیسێن دەستووری دا یە، بەلكو د وەرگێڕانا وان و بجهئینانا وان ب ئەقلیەتەكا باوەری ب وەلاتیبوونێ و ب پشكداریەكا راستەقینە نەكەت. چونكی دامودەزگەهێن دەستووری نكارن كارێن خۆ ئەنجام بدەن، هەتا كو كاركەرێ سیاسی ژ میراتێ رابووری و كولتوورێ سەركردەیی قورتال نەبیت.
دو: سنوورێن گوهۆڕینا بنیاتی بێی گوهۆڕینەكا شێوازێ هزركرنێ:
ئەزموونا ئیراقێ نیشا دا كو گوهۆڕینا بنیاتی، هەر چەندە فراوان بیت، هێشتا كێماسییا وێ هەیە ئەگەر ل گەل گوهۆڕینەك د شێوازێ بیركرنا سیاسی دا نەچیت. چونكی پەسەندكرنا فیدرالیەتێ و رێكخستنا هەلبژارتنان و هەبوونا دەستوورەكێ پێشكەفتی رێگری ل بەردەوامبوونا ناڤەندگەرایی ل بڕیارێ و نەژی دەستهەلاتداریا حزبان ل سەر ئالیێن دەولەتێ نەكر.
دامودەزگەهێن سیاسی یێن نوی ب كارامەیی كار ناكەن ل ژێر ئەقلەكێ كەڤن دا؛ چونكی دیموكراسی بتنێ ل سەر دەق و یاسایان ئاڤا نابیت، بەلكو ل سەر كولتوورێ رێزگرتنا یاسای و باوەری ب دامودەزگەهان ئاڤا دبیت. و سالێن چوون دیار كر كو نەبوونا ڤێ هوشیاریێ بوویە ئەگەرێ وێ ئێكێ كو سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ د حالەتەكا دژبەریێ دا بژیت د ناڤبەرا شێوە و ناڤەرۆكێ دا، د ناڤبەرا دەقێن كو بەحسا پشكداریێ دكەن و رەفتارێن كو ژنووڤە دوبارەكرنا ژ دەستدان و دەستهەلاتداریێ دكەن.
سیی: نووكرنا هوشیاریا سیاسی وەك دەستپێكەك ژ بۆ چاككرنێ:
چ پرۆژەیەكێ چاككرنێ ل ئیراقێ نەشێت سەربكەڤیت، ئەگەر دەستپێكرنا وێ ژ نووكرنا هۆشیاریا سیاسی نەبیت، یانی ژنووڤە ئاڤاكرنا سیستەمێ بهایان یێ كو پەیوەندیێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا بڕێڤەدبەت و ئەڤ هوشیارییا خواستی لسەر سێ ئەركان یێن سەرەكی ئاڤا دبیت:
1. ژ نووڤە پێناسەكرنا دەستهەلاتێ وەك خزمەتەكا گشتی نە ئامرازەكێ دەستهەلاتداریێ یان ئیمتیازێ.
2. بجهكرنا تێگەها پشكداریا فیدرالی ل سەر بنەمایێ هەڤسەنگیێ و رێزگرتنا دو لایەنە د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا، نە ل سەر بنەمایێ داگیرانا یان دویڤەلانكیێ.
3. پشتگیریكرنا كولتوورێ وەلاتیبوونێ ب وێ راددەیێ كو سنۆرێن گرێدانێن نەژادی یان مەزهەبی دەرباز بكەت.
ب نێرینەكا كوردی، نووكرنا هوشیاریا سیاسی پێدڤیەكا ستراتیژی یە ژ بۆ مسۆگەرییا جێگیرییا ئەزموونا فیدرالی، چونكی نەشێت پاراستنا دەستكەفتێن دەستووری یێن هەرێما كوردستانێ بهێتەكرن، بتنێ د ژێر سیستەمەكێ فیدرالی دا كو باوەری ب جۆراوجۆریێ بهینیت و رێزێ ل فرەرەنگیێ بگریت. چونكی دیموكراسی ریشالێن خۆ بجه ناكەت، ژبلی وێ دەمێ كو ژ پراكتیكەكا شێوەیی بۆ بڕیارەكا فكری د هۆشیاریا دەولەت و جڤاكێ دا بگوهۆڕیت. دوماهی
رێڕەوا سیاسی یا ئیراقێ دیار دكەت كو گوهۆڕینا سیستەمی ب تنێ تێرا ناكەت ژ بۆ بەرهەمئینانا چاككرنەكا راستەقینە، ئەگەر دگەل نووكرنەك د ئەقلێ كو بڕێڤەدبەت نەچیت. چونكی قەیرانێن دوبارەكری یێن كو ئیراقێ پشتی 2003 بخۆڤە گرتن، ئەنجامەكێ راستەوخۆنە ژ بۆ مانا ژیرییا كەڤن یا كو د دەستهەلاتێ دا ئارمانجێ دبینیت نە ژ بۆ ئامرازێ، و د دەولەتێ دا دەستكەفتێ دبینیت نە ژ بۆ بەرپرسیاریێ.
مەزنترین ئاستەنگ ل هەنبەر ئیراقێ ئەڤرۆ نە نڤیسینا دەستوورەكێ نوی یان گوهۆڕینا شێوەیێ سیستەمی یە، بەلكو ئاڤاكرنا ئەقلەكێ سیاسی یێ نوی یە كو باوەری ب وەلاتیبوونێ بهینیت و بهایێن حوكمرانییا باش تێبگەهیت و ژ پشكداریێ و جۆراوجۆریێ بنەمایەكێ ئێكگرتنێ چێبكەت نە ئەگەرەكێ دابەشبوونێ.
وێ دەمێ كو ئەقلێ سیاسی ژ بەندێن خۆ یێن مێژوویی ئازاد دبیت، دێ سیستەمێ دیموكراسی شیابیت ژینگەها خۆ یا سروشتی د هوشیاریا گشتی یا ئیراقێ دا ببینیت و دێ فیدرالیەت ژ چارچووڤەكێ سیاسی بۆ كولتوورەكا حوكمرانییا فیدرالی گوهۆڕیت كو جێگیریێ بهێز دكەت و بنەمایەكێ ژ بۆ پاشەرۆژەكا دادپەروەرتر و هەڤسەنگتر د ناڤبەرا هەمی پێكهاتێن ئیراقێ دا دادمەزرینیت.
* ئەكادیمی و پسپۆڕێ یاسایێ
