دیمۆكراتیا راستهقینه
پهرۆین رهمهزان دۆسكى
د ڤێ قووناغا ئهڤرۆ ئهم تێدا دبۆرین، ل سهرانسهرێ جیهانێ پرانیا دهولهتان ب زمانێ دیمۆكراتیێ گازى دكهن و وهسا دیاردكهن كو هێز و ڤهژین و تهناهیا وان ل سهر بنیاتهكێ دیمۆكراتیێ هاتیه دانان، نهخاسمه دهولهتێن مهزن ل ئهورۆپا و ئهمریكا.
ئهڤجا ئهڤ دیمۆكراتیه چ یا راستهقینه بیت یان ژى نهراستهقینه، ب دیتنا هندهكان ئهگهر مللهت گوهدار و پێگیرێ وان قانوونان بیت ئهوێن مللهتى بۆ خوه داناین و هندهك كهسێن دى بو بجهئینانا ڤان قانوونان ژ مللهتى بهێنه ههلبژارتن، ئهڤه ب ڤێ رێكێ مللهت دێ گههیته پلهكا بلند و دوور ژ ترسناكى یا ئالۆزى و شهر و شۆرێن كوژهك. ئهڤه ههتا رادهكێ راسته، بهلێ بۆ پتر زانین و رونبوونا دیمۆكراتى یا راستهقینه، پێدڤیه ل دووڤچوون و شرۆڤهكرنهكا هوور و كوورتر بهێته كرن، ههروهسا ههمان كار بۆ خالێن بنچینهیى، ئهوێن حوكمهتا دیمۆكراتى ل سهر دهێته ئاڤاكرن، داكو تێگههشتنا دیمۆكراتیهتێ د جڤاكى دا بهلاڤ ببیت و مفا ژێ بهێته وهرگرتن.
ئهڤهیه نێچیرڤان بارزانى، سهرۆكێ حوكمهتێ گرنگیێ ب دیمۆكراتیهتێ ددهت چونكى بیردۆزا وهكههڤیێ ئانكو ل دووڤ برگه و بهندێن وێ برێڤه دچیت و پشتا خوه پێ راست دكهت و ل دووڤ بهرێخودانا سیاسى، ڤان ههر دو پرهنسیپێن خوارێ دكهته ئارمانج:
• ئازادیا ملكى: ئانكو بۆ ههر كهسهكێ ههیه ب سهربهستى یهكا وهكههڤى د وارێ دیاركرى دا برێڤه بچیت و بژیت، ئهڤ سهربهستى یه ژ مایتێكرنا كهسانێن دى و حوكمهتێ بهێته پاراستن.
• ئازادیا سیاسى: ئانكو مافێ پشكداریێ د دهسهلاتداریا دهولهتێ دا ههبیت.
ل دووڤ پرهنسیپێ ئێكێ، د دهولهتا دیمۆكراتى دا بۆ ههموو كهسان ههیه وهكى ئێك بن د سهربهستى یا ملكى دا، ئانكو بهرامبهر قانوونێ ئێك ماف ههبیت، ل دووڤ مهبدهئێ دوێ دهولهت دێ یا دیمۆكراتى بیت، ئهگهر ههژمارهكا مهزن ژ خهلكى پشكداریێ تێدا بكهت و بهرپرسیا حوكمێ ب رهنگهكێ رهسمى وهرگریت.
نێچیرڤان بارزانى، سهرۆكێ حوكمهتێ ههول ددهت ههڤوهلاتیێن وێ د وهكههڤى و مایتێكرنا ناڤخوهیى و دهرڤهیى دا وهكى ئێك بهێنه پاراستن و پشكداریێ وهكى ئێك د دهسهلاتداریێ دا بكهن، ئهو دهولهتا دیمۆكراتى یا راستهقینهیه، د دهولهتێن دیمۆكراتى دا بریارا برێڤهبرنا دهسهلاتدارى یا سیاسى ژلایێ وهلاتى یان ڤه دهێته دان مینا:
• ههژمارا ههلبژێران: ئانكو ههژمارا وان وهلاتیێن رۆلهكێ كاریگهر و گرنگ د رێڤهبرنا دهسهلاتداریێ ب رهنگهكێ قانوونى ههى و ب ههر رێكهكا ههبیت و د ههر دهمهكێ دا بیت.
• شیان ئانكو دهسهلاتیا ههلبژێران: بۆ ههلبژێران ههیه ههموو شیانێن خوه وهكو دهستهكهكا حكومى ب رهنگهكێ راستهوخوه یان نهراستهوخوه ب رێیا چاڤدێریا وان ل سهر دهزگههێن ههمهجۆرێن حوكمهتێ بكاربینن، ههلبژێر دشێن ب رهنگهكێ نهراستهوخوه ب رێیا رایا گشتى، ل سهر پرانیا ئاریشا زال ببن، بهلێ دهمێ ههلبژێر شیان و دهسهلاتداریێن لاواز و دیاركرى ههبن و دهمێن وان نهرێخستى بن، وى دهمى دێ دهسهلاتدارى یا راستهقینه ب دهستێ حوكمهتێ بیت. بهلێ بهروڤاژى ئهگهر ههلبژێرا دهسهلاتهكا بهرفرهه و راستهوخوه ههبیت یان ژى ل سهر ههموو دهزگههێن حكومى، ب رهنگهكێ بهرفرهه و بهردهوام ههبیت، وێ گاڤێ ههلبژێر دێ بیته ئهندامهكێ گرنگ د كاروبارێ حوكمهتێ دا و دهولهت دێ بهر ب دیمۆكراتیهكا راستهقینه ڤهچیت.
