دەما بهار وەك زڤستانێ دیار دبیت
رەیان شێرزاد
ل دەمێن بۆری دا، سەقایێ مە تووشی پێلێن ل دویڤ ئێك یێن بارانێن ب هێز، بریسی و لافاوان بوویە. بەردەوامبوون تێكچوونا ڤان كاودانان پرسیارەك پەیداكریە؛ بۆچی باران كێم نابن؟، سەرەرای هندێ كو دەڤەر بەر ب وەرزی هاڤینێ ڤە دچیت؟ ژ لایێ وەرزی ڤە، دهێتە چاڤەرێكرن كو ل وەرزی بهارێ باران بباریت، بەلێ شێوازێ نوكە یێ بەردەوامتر دیاردكەت كو ئێك ژ ئەگەران بۆ سروشتێ سەردەمێن گوهۆرینا سەقایی ڤەدگەریت. هەیڤا نیسانێ وەك وەرزی ڤەگوهاستنێ یە د ناڤبەرا زڤستانێ و هاڤینێ دا و ل ڤی دەمی دا سەروبەرێ هەوایی یێ نەجێگیرە. ل شوینا هندێ كو بەر ب سەقایەكێ گەرم و هشك ڤە بچیت، سەقا د ناڤبەرا جەمسەرێن هەوایێ دژی ئێك دا دهێت و دچیت.
هەوایێ گەرم ل سەر ئاستێ ئەردی دەست ب كونترۆلكرنێ كریە، كو دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا پلەیێن گەرمێ ل دەمێ رۆژێ. د هەمان دەم دا، هەوایێ سار یێ سیستەمێن وەرزی یێن پێشتر هێشتا دشێت د ناڤ دەڤەرێ را دەرباز ببیت د ئاستێن بلند یێن ئەسمانی دا. ئەڤ دژبەریە كاودانێن گونجای بۆ بریسیان پەیدا دكەت. دەما هەوایێ گەرم و تژی شێ بلند دبیت و دگەل هەوایێ سار یێ سەرێ خۆ دگەهینن، دبیتە ئەگەرێ گەشەكرنا بلەز یا ئەوران و بارانێن ب هێز د ماوەیەكێ كورت دا.
ئەگەرەكێ دی یێ بەردەوامبوونا بارانێ، لڤینا سیستەمێن سەقایی یێن دەڤەری یە. ل وەرزی بهارێ، سیستەمێن فشارا نزم ب چالاكی دمینن و دشێن ب پێلێن ل دویڤ ئێك د ناڤ باكورێ ئیراقێ را دەرباز ببن. ئەڤ سیستەمە شێ رادكێشن و لڤینا هەوایی بەر ب ژۆر پەیدا دكەت، كو هەردو ئەگەرێن سەرەكینە بۆ بارانا بەردەوام. هەتا ئەڤ سیستەمە د ناڤ دەڤەرێ را دەرباز ببن، پێلێن بارانان دێ د بەردەوام بن.
جوگرافیا كوردستانێ تایبەت دهۆكێ ژی رۆلەكێ دبینیت د هێزكرنا ڤان كاودانان دا. ژبەر كو ب چییا دەورپێچكریە، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر كو باران پتر لێ بهێت دەما هەوایێ شهدار نەچار دبیت بەر ب ژۆر بكەڤیت. ئەڤە دبیتە ئەگەرێ بارانێن ب هێزتر بەراورد ل گەل دەشتێن دۆرپێچ و ئەگەرێ پەنگیانا بلەز یا ئاڤێ ل سەر جادە و جهێن نزم زێدە دكەت.
ئەڤ هزرا كو دبێژیت باران «دڤیا كێم ببایە» ل ڤی دەمی یێ سالێ تێگەهشتن بۆ هەیە، بەلێ گوهۆرینێن وەرزی هەر دەم ل دویڤ شێوازەكێ جێگیر یان یێ پێشبینیكری ناچن. د هندەك سالان دا، گوهۆرین بەرە ب هاڤینا هشك و جێگیر درەنگتر دكەڤیت ژ یا چاڤەرێكری. جوداهی د شێوازێن سەقایی دا دشێت ببیتە ئەگەرێ درێژبوونا سەقایێ بهارێ، ب باران و بریسیێن زێدە ڤە.
ئەڤ تێكهەلبوونا بارانێن ل دویڤ ئێك، ئەردێ تێر ئاڤ و لافاوێن جارجارە، نیشانا ڤێ وەرزی ڤەگوهاستنا درێژكری یە نەكو تەنێ روودانەكا جودا بیت. دەما ئەرد بۆ ماوەیەكێ درێژ یێ تەڕ بیت، تەنانەت بارانەكا ناڤەنجی ژی دشێت ببیتە ئەگەرێ تژیبوونا ئاڤێ ل سەر روویێ ئەردی ب شێوەیەكێ بلەزتر، كو وە دكەت رەوش ب زەحمەتتر دیار ببیت.
ب كورتی، بەردەوامبوونا بارانێن ب هێز ل ڤی دەمێ سالێ، ب توندی گرێدایە ب نە جێگیریا وەرزی، سیستمێن سەقایی یێن بەردەوام و ئەگەرێن جوگرافی ڤە. سەرەرای هندێ كو نێزیكبوونا هاڤینێ ئاماژەیە بۆ سەقایەكێ هشكتر، بەلێ ب خۆ وەرزی ڤەگوهاستن دبیت یا رێكوپێك نەبیت و رێكێ بدەتە بارانان كو پتر بمینن ژ یا دهێتە چاڤەرێكرن.