د ناڤبهرا نۆبل و فیلدز ێدا كوردهك گههشته جیهانیبوونێ
ئیسماعیل تاهر
ئهو خهلاتێ مهزن و ناڤدارێ گهنجێ كوردێ رۆژههلاتى كۆچهر بیركار یێ مشهخت و دووره وهلات بهرى سێ چار رۆژان ل باژێرێ ریودیجانیرو ل بهرازیلێ ب دهستڤهئینایى خهلاتێ فیلدز بوو نهكو نوبل، لێ ههردو ناڤ نێزیكى ئێكن ژبهركو سازیێن زانستى وێ فیلدزێ ب نۆبلا بیركاریێ ب ناڤ دكهن. و یا سهیر د مێژۆیێدا ئهوه كو زانایێ سۆیدى ئهلفرێد نۆبل بهرى ل 27 چریا دووێ یا سالا 1895 بمریت فهرمان ل خێزانا خوه كربوو بهرمایێ وى یێ دراڤى بكهنه خهلات و بدهنه زانایێن چار وارێن زانستى و مرۆڤایهتى (توره ـ فیریك ـ كیمیا ـ نۆژدارى) پاش وارێ (ئاشتى) ژى ل سهر هاته زێدهكرن بێى كو وارێ بیركاریێ تێدا بیت، ئهڤ چهنده ژى بۆ وێ ئێكێ ڤهدگهریت كو نۆبلى حهز ژ بیركاریێ نهدكر و ههر سال پێ دكهفت و بیركارى بۆیه ئهگهر نۆبل قوتابیهكێ زیرهك و سهركهفتى نهبیت.
خهلاتێ فیلدز وناڤێ وى یێ دروست (میدالیا دهولهتیا ئاشكراكرنێن بژارهیێن بیركاریێ) هاته راگههاندن وهك كارڤهدانهك ل سهر بریارا نۆبلى كو خهلاتێ وى زانا و هزرڤانێن بیركاریێ نهڤهگریت و بۆ جارا ئێكێ ئهو خهلات ژ لایێ زانایێ كهنهدى جون چارلز فیلدز ڤه ل سالا 1936 هاته راگههاندن و ههتا نوكه پترى 40 زانایێن بیركاریێ یێن گهنج ئهڤ میدالى یه ب دهستڤهئینایه و ههر چار سالان جارهكێ دهێته بهلاڤكرن و بهایێ میدالیێ پترى 4000 دۆلارانه و مهرجه ئهو زانایێ بادهكێ خوه پێشكێش دكهت ژیێ وى ژ چل سالیێ دهرباز نهبیت و دو خالان همبێز بكهت، ئێك ئهو ڤهكۆلین یان كارێ بیركاریێ پێشتر بهلاڤ نهببیت، دو ئاشكراكرنهكا نوو بیت. ل سهر دهمێ خوه زانایێ كهنهدى جۆن چارلز فیلدز پشتهڤانیهكا مهزنا دراڤى ل خهلاتى كر و پشكدارى ددیزانیكرنا میدالیێ ژى دا كربوو، ئارمانج ژێ بلندكرنا ئاستێ ڤى زانستێ گرنگه ل جیهانێ و هاندانا زانا و هزرڤانێن بیركاریێ یه بۆ پتر پویتهدانێ ب وى زانستى، ل وى سهردهمى ئانكو ل 1936 ب زانایێن ناڤدار یێ فینلهندى لارس ئیهلوفورس و یێ ئهمریكى جیسى دوگلاس ب وهكههڤى هاتبو بهخشین، خهلات ههر چار سالان جارهكێ ل وهلاتهكى دهێته بهخشین و ژبلى میدالیێ كو بهایێ وێ پترى 4000 دۆلارانه خهلاتێ دراڤى ژى 150 هزار دۆلارن و هۆسا نزیكى بهایێ دراڤیێ نۆبل لێدهێت.
زانایێ كوردێ خهلاتێ 2018 یێ فیلدز وهرگرتى ناڤێ وى یێ دروست فرهیدهن دهرهخشانى یه و ژدایكبوویێ سالا 1978 یه، ئهو یێ ل باژێرێ مهریوانێ رۆژههلاتا ئیرانێ هاتیه سهر دونیایێ و خواندنا خوه ل زانكۆیا تههران ب دووماهى ئینایه و بهكالۆریۆس ب بیركاریێ ب دهستڤهئینایه، ل سالا 2000 وهك مشهخت پهنابهرى بریتانیا بۆیه و د ناڤبهرا سالێن (2001 ـ 2004) دا باوهرناما دكتۆرایێ ژ زانكۆیا نوتیگهام ئینایه، ل سالا 2003 خهلاتهكێ هێژا یێ بیركاریێ ژ كۆمهلا بیركاریێ ل لهندهن ب دهستڤهئینا، بهرى چهند سالان ژى وهك مامۆستایهكێ وانهبێژ ل زانكۆیا كامبریدج دهست ب كاربوویه، وى پشكدارى د پرۆژێ ئهندازیاریا دولایهنیا دانهگۆتنا نوو دا كریه و ل سالا 2010 خهلاتێ لیڤهرهیۆم یێ بیركارى و ئامارێ وهرگرتیه، ل سالا 2016 ژى شیا خهلاتێ (e. m. s. moore) وهرگریت و ئهڤ خهلاتێ وى یێ فیلدز ژى ژ ئهنجامێ ڤهكۆلینا وى (ئاشكراكرنا سنۆرێن فانو و پشكداریا وێ د چارهكرنا ئاریشا نمۆنا هێلا نزم) دا بوو و لیژنا سهرپرشت ئهو د ناڤبهرا ب هزارهها بهربژاراندا هلبژارت ڤى خهلاتى وهربگریت كو وهكههڤى خهلاتێ نۆبلێ یه د بهایێ خوه یێ زانستى و ووڕهیی دا.
