د ناڤ وێزگههێن كارێزمایێ دا
رێژین نهێلى
د ناڤ پهرێن دیرۆكا كهڤن و یا نوز دا دیار دبیت هندهك سهركرده كێم جاران دوبارهدبن و مهلا مستهفایێ بارزانى، ژى ئێك ژ وان سهركردهیێن نهدوباره بوویه د مێژوویا نهتهوا كورد دا و بوویه هێمایێ كوردایهتیێ و قوتابخهنایا وهلاتپارێزیێ.
(مستهفا شێخ محهمهد) بارزانى یێ ناسیار ب (مهلا مستهفا بارزانى) ل رێكهفتى 14/3 سالا 1903 یێ ل گوندێ بارزان ژ بنهمالهكا ئاشتیخواز ژ دایكبوویه. و ئێك ژ سیاسهتڤان و قههرهمانێن مللهتێ كورده كو ب تهمامیا ژیانا خوه د خهبات و خزمهتا مللهتێ كوردان تهرخان كربوو، ههردهم دوژمنێ كورد ترسهكا مهزن د دلى دابوو ژ ئهگهرێ ههبوونا (مهلا مستهفاى) ئهو بهرههم و دهستكهفتێن ئهڤرۆ مللهتێ كورد بدهستڤهئیناین ژ بهرههمێ خهباتا (مهلامستهفا )یه، چونكو بارزانیێ نهمر بنیاتێن دروستبوونا دهولهتا كوردى دانابوون كو ئهم كورد ههموو چاڤهرێى وێ دروستبوونێ ینه (شێخ عهبدولالسلام بارزانى) باپیرێ (مهلا مستهفا بارزانى)ل 1872 چوویه بهردلۆڤانیا خودێ و كورێ وى شێخ محهمهد بوویه سهرۆك هۆزا بارزان، مهلا مستهفایێ بارزانى كورێ (پێنجێ) و دووماهیێ بۆ ژ كوڕێن (شێخ محهمهد) ل سالا1906 ل تهمهنێ سێ سالیێ دا (مهلا مستهفا و دایكا خوه) دزیندانا؛ مووسل دا دهێنه زیندانكرن و ل سالا 1917 تا 1919 شێخ ئهحمهدێ بارزانى برایێ وى یێ مهزن ل گهل شێخ عهبدولرهحمان شهرنهخى دا بۆ كاروبارێن شۆرهشێ دهنێریته كوردستانا توركیا ل وێرێ چاڤێ وى ب شێخ عهبدولقههارێ نههرى و شێخ سهعیدێ پیران؛ دكهڤیت ل سالا1919 ب مهرمانا شێخ ئهحمهدى بارزانى ب سهرۆكاتیا هێزهكێ دچیته ههوارا شێخ مهحموودێ نهمر و شۆرهشێ ل دژى ئنگلیزان دكهن و ههروهسا ل سالا 1920 تا 1921 دچیته ههوار (ئهنداریك پارشایێ ئهرمهنا) ل توركیا و ههروهسا ل رێكهفتى 12/9 سالا 1931 ل راپهرینا ئێكێ ل بارزان ب سهركردایهتیا بارزانیى َنهمر د شهرێ بهرقى بهگ دا ب تنێ 80 بارزانى شیان سۆپایێ دوژمنى بشكێنن و زیانا 1026 كوشتیێن دوژمنى بهرامبهر پێنچ شههیدێن سۆپایێ بارزانى. ل رێكهفتى 22/6 سالا 1933 حوكمهتا توركیا شێخ ئهحمهدێ بارزانى دگریت و رادستى حوكمهتا عیراقێ دكهت و بارزانیێ نهمر و ل گهل خێزانێن بارزانى ب هاریكاریا برا كوردێن توركیا خوه دهربازدكهت و ڤهدگهریته ناڤچهیا بارزان و حوكمهتا عیراقێ نهچاردبیت ل ئابا سالا 1933 شێخ ئهحمهدێ بارزانى ئازاد دكهت و ڤهدگوهێزنه ناڤچهیا بارزان ل ناڤهراستا سالا 1936 بۆ دانوستاندنێ دچیته مووسل لێ مخابن ل وێرێ دهێتهگرتن ژلایێ مهتهسهرفێن مووسل و دهرمانى ددهنێ و وهكى موعجیزهیهك ژمرنێ رزگاردبیت. پشتى دو ههفتیان د نههشیاریێ دا ههر د دووماهیا وێ سالێ شێخ ئهحمهد و ل گهل چهندین خێزانێن بارزانیان هاتنه ڤهگوهاستن بۆ باژێرێ بهغدا و چهندین باژێرێن دیتر و ل رێكهفتى 12/7/1943 بارزانیێ نهمر پشتى چهندین سال ژ دهربهدهرى و دهست ب سهردا گرتن ب هاریكاریا حیزبا هیوا و چهند كهسهكێن نیشتیمانپهروهر ل سلێمانیێ دهرباز دبیت و دگههیته ناڤچهیا(شنۆ) ل كوردستانا ئیرانێ ههردو حوكمهتێن ئیراق و ئیرانێ ب برێ 50000 هزار دیناران خهلات ددان ب وى كهسێ بارزانى دكوژیت، بهلێ بارزانى ل رێكهفتى 28/ 7 سالا 1943 ڤهدگهریته بارزان. د دهمێ دو ههیڤان دا پترى دو هزار پێشمهرگهیان لێ خرڤهدبن و ل سالا 1943 تا 1945 شۆرهشا بارزان دهسپێدكهت و د وێ شۆرهشێ دا چهندین داستانێن قههرهمانانه تۆماردكهن و ژ گرنگترین شهران (شهرێ ب ناڤودهنگێ شانهدهر) ل 2/10 سالا 1943 و شهرێ (خێرو زوك) ل 12/ 10 سالا1943 و شهرى َ(گورهتۆ) ل 6/ 11 سالا 1943 و شهرێ (مهزنه) ل 10/ 11 سالا 1943 ل رێكهفتى 29/ 11 سالا 1943 دانوستاندن ل گهل حوكمهتێ دهسپێكرن 15/ 1 1945 (لیژنا ئازادى) پێكئینا و ل رێكهفتى 28/ 5 سالا 1945 شهر دهسپێدكهتهڤه. ل رێكهفتى 5/9 سالا 1945 شهرێ (میدان موریك) دهسپێدكهت و د ڤى شهرى دا بهرامبهر پێنچ شههیدێن سۆپایێ بارزانى 80 ئێخسیر و 480 كوشتى یێن سۆپایێ حوكمهتێ ل 10/ 11 سالا 1945 خوه ڤهكێشا. بارزانیى َنهمر ل گهل چهند پێشمهرگهیهكا چوون پال (كۆمارا مهاباد) بارزانى رۆلهكێ گرنگ وكاریگهر دبینیت دپێشڤهچوونا كۆمارێ دا و پێشهوا قازى ب پلا (جهنهرالێ كۆمارێ) پلهدار دكهت، بهلێ مخابن ڤێ كۆمارێ ژیهكێ كورت بر ههر د وى َسالێ دا (پارتى دیمۆكراتى كوردستان) دامهزراند و د نهه كۆنگرهیان دا (بارزانیێ نهمر) سهرۆكاتیا پارتى دیمۆكراتى كوردستان دكهت. 29/ 4 سالا 1946 شهرێ (قاراوا) ل ناڤچهیا (سهقز) بۆ بهرڤانیكرنا ژ كۆمارا مهاباد دهسپێكر، د وى شهرى دا (ههشتێ سهرباز و ئهفسهرێن ئیرانێ هاتنه كوشتن و هندهك ژى هاتنه ئێخسیركرن، بێى كو چ زیان ب پێشمهرگهیى َبارزانى بكهڤن و ل 16/ 8 سالا 1946 (شهرێ مل قهرێن یان مامه شایێ) دهسپێكر. ل ههفتیا ئێكێ یا ههیڤا سێ سالا 1937 شهرێ (نهلۆس) دهسپێكر ل 13/3 سالا1947 شهرێ (شنۆ و رهخهده) دهسپێكر و ل 24/3 سالا 1947 شهرێ (قارنه) دهسپێكر و ل 25/3 سالا 1947 شهرێ (ههڤرس) دهسپێكر و ل 3/4 سالا 1947 شهرێ (نێرگێ )روو دا، كو د ڤى شهرى دا بارزانى ب برینهكا سڤك برینداربوو ل 19/4 سالا 1947. ههر د وێ سالێ دا بارزانى ڤهدگهریته ئاخا ئیراقێ. ل 27/5 سالا 1947جارهكا دى دچیته گوندێ (جێرمێ) ل كوردستان ئیرانێ ل 11/6/ 1947 شهرێ چیایێ (زۆزك) و دهشتا (ماكو) دهسپێدكهت و ئهڤ شهره سێ رۆژ و سێ شهڤان ڤهدكێشیت بێ راوهستیان و د ڤى شهری دا ئیرانێ تۆپ و تانك و فرۆكه بكاردئینان كو بهرى هینگێ ئیرانێ خوه بۆ ڤى شهرى بهرههڤكربوو لێ د بهرژهوهندیا وان دا نهبوو بارزانى د وى شهرى دا سهركهفت ژبلى سهدهها كوشتیا و ئێخسیرا ل 18/6/ 1947 بارزانى و 271 پێشمهرگه ب رێیا رووبارێ ئاراس چوونه ناڤ خاكا ئێكهتیا سوفیهت و ل 19/1 سالا 1948 د كۆنفرانسهكێ گشتى دا ههموو كۆچبهر و ئاوارهیێن كوردستانا ئیراقێ و ئیرانێ تێدا بهرههڤ ببوون و ب سهركردایهتیا سیاسى یا ههڤپشك بۆ تهڤگهرا كوردینیى َهاته ههلبژارتن و بارزانى ب وێ سهركردایهتیێ هات ههلبژارتن. ل 29/ 8/1948 ئهو ل گهل ههڤالێن خوه ل باكۆیى َدهێنه ڤهگوهاستن بۆ باژێرێ (تاشقهند) یێ پایتهختێ ئۆزپاكستان ل 13/3/ سالا 1949 بارزانى ژ ههڤالێن خوه ڤهدبیت، ب تنى َل گهل دو ههڤالان دبهنه (چهمباى) ل سهر دهریاچا ئۆرال، ل وێرێ دهێنه گرتن ل ههیڤا ئهیارێ ل سالا 1953 (ستالین ) دمریت و (خرۆشۆڤ) دهێته سهر دهستههلاتێ و بارزانى ڤهدگهریت بۆ مۆسكۆ، چهند جارهكا چاڤى َوى ب خرۆشۆڤى دكهڤیت، پشتى شۆرهشا 1958، پشتى دوازده سال ژ دهربهردهریێ ڤهدگهریته بهغدا و ل سالا 1960 ب ئێكجارى ڤهدگهریته كوردستانا باشوور، ل ناڤچهیا بارزان جێهگیر دبیت و ل سالا 1961 شۆرهشا ئهیلۆلێ دهسپێدكهت و ههر ل وى َسالێ دا (ئوتونومیێ بۆ كوردستانا ئیراقێ بدهستڤهدئینن و ل 29/9 سالا 1971 دوژمنا پیلانهكا رهش دانابوو بۆ بارزانى، لێ خودێ پاراست. ژ وێ پیلانێ رزگاركر. ل سالا 1974 دهست هاڤێت شهرێ بهرهڤانیێ و ل ئادارا 1975 ژ ئهگهرێ رێكهفتنامهیا جهزائیر و ئهو پیلانێن نیڤدهولهتى بۆ تێكبرنا شۆرهشا ئیلۆنێ، ئهو ل گهل سهد هزار كهس ژ كوردێن ئیراقێ بهر ب ئیرانێ ئاوارهبوون. ل 1/3 سالا 1979 ل ئهمریكا ب نهخوهشیا شێرپهنجهیێ چوویه بهردلۆڤانیا خودێ. ل 5/3 سالا 1979 ل سهر وهسیهتا وى ل باژێرێ شنۆ، ل كوردستانا ئیرانێ هاته ڤهشارتن پشتى راپهرین و سهرههلدانا كورد. سالا1993 د رێورهسمهكى َتایبهت د و شكۆردار دا ل ئاخا باب و باپیران ل گهل كورێ وى شههیدێ نهمر (ئدریس بارزانى ) ل بارزان هاته ڤهشارتن و تێدا چهندین كهس بێى جیاوازى د وێ رێورهسمێ دا ئامادهبوون.
