د نـاڤبەرا راستیێ و تیۆريێـن پیلانگێڕیـێ دا
سەباح ئیبراهیم
د جیهانەكێ دا كو روودانێن سیاسی و ساخلەمیێ ب لەزاتیەكا بێ وێنە برێڤە دچن، ئێدی ئاستەنگ بتنێ نە ئەوە كو ئەم دویڤچوونا وان روودانان بكەین، بەلكو یا بوویە شیانێن ژێكجوداكرنا راستیێ و ئەو تشتێ وەكی راستیێ دهێتە نیشادان، د ناڤ ڤی دیمەنی دا، هندەك چیرۆك بەلاڤ دبن كو ئایین، سیاسەت و زانستی تێكەل دكەن و هندەك راڤەكرنان ددەن كو ل دیار ب هەڤگرتی دیاردبن، لێ د ناڤەرۆكا خۆ دا فەقیرن ژ بەلگە و میتۆدێن زانستی.
د ڤی بیاڤی دا، ئاراستەیەكێ زێدەبوویی دیاردبیت بۆ گرێدانا روودانێن هەڤچەرخ، وەكی خوەپێشاندانێن ل ئەوروپا یان گرژیێن ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست، ب بناڤێ «پێشبینی» یان راڤەكرنێن غەیبی، هەرچەندە ئایین پێگەهەكێ سەرەكی د هەستێن جڤاكان دا هەیە، لێ سەپاندنا ڤان راڤەكرنان ل سەر راستیەكا سیاسی یا ئالۆز رەنگە ببیتە ئەگەرێ خواندنەكا شێواندی بۆ روودانان. چونكی پەیوەندیێن نێڤدەولەتی، لڤینێن جەماوەری و هەڤڕكیێن هەرێمی، ب ئەگەرێن رۆهن دهێنە رێڤەبرن كو پەیوەندی ب بەرژەوندی، هەڤپەیمانی و فشارێن ئابووری ڤە هەیە و نە یا دروستە ئەم وان كورت بكەین د چارچۆڤەیێ «سزا» یان «سیناریۆیێن غەیبی» یێن نەساخلەم دا.
هێزا راكێشەرا تیۆرێن پیلانگێڕیێ ژ وێ چەندێ دهێت كو دشێن یاریێ ب هەستێن دلگرانی و ترسێ یێن مرۆڤان بكەن. ئەڤ تیۆرە پرانیا جاران ل سەر بنەمایێن وەكی مەزنكرن، تەمومژ و ئاماژەدان ب هەبوونا «زانینەكا نهێنی» دهێنە ئاڤاكرن كو بتنێ هندەك كەسێن كێم دزانن. ئەڤ جۆرە ئاخفتنە هەستەكێ ساختە یێ جوداهی و تێگەهشتنا كویر ددەتە وەرگری، د دەمەكێ دا كو نەبوونا بەلگەیێن باوەرپێكری سیفەتێ هەرە دیار یێ ڤان چیرۆكانە.
ئێك ژ وان بوارێن كو زێدەترین چەواشەكاری ب سەر دا هاتی، بابەتێ پێكۆتانان (لقاحات) بوو، هندەك گۆتگۆت بەلاڤ بوون كو دگۆتن پێكوتان دبنە ئەگەرێ نەخۆشیێن مەترسیدار وەكی شێرپەنجێ، یان كار دكەنە سەر جینێن مرۆڤی. لێ راستیێن زانستی پێچەوانەی ڤێ چەندێ دسەلمینن. جینێ ب ناڤێ p53، یێ كو رۆلەكێ گرنگ د پاراستنا لەشی دا دژی هندەك جۆرێن شێرپەنجێ دگێڕیت، ب چو شێوەیان نەهاتیە سەلماندن كو پێكوتان كار لێ بكەن. هەروەسا، سیستەمێ كاركرنا پێكۆتانان ل سەر هاندانا سیستەمێ بەرگریێ یە بۆ ناسینا ڤایرۆسان، بێی كو چو دەستێوەردانێ د ترشێ ناوكی (DNA) یێ مرۆڤی دا بكەت.
ئەو كەسێن دبێژن توندوتیژی و تیرۆر بتنێ ژبەر «ئایینی» یە یان «نیشانێن دوماهیا جیهانێ نە»، ئەڤە یا درست نینە و مروڤی چەواشە دكەن. راستی ئەوە كو ئەڤ گرۆپێن توندڕەو ژبەر ڤان ئەگەران پەیدا بووینە: ژ لایەكێ دی ڤە، گرێدانا دیاردەیا توندوتیژی و تیرۆرێ ب راڤەكرنێن ئایینی یان «پێشبینیان» كورتكرنەكا زیانبەخشە بۆ راستیەكا گەلەك ئالۆز. گرۆپێن توندڕەو د ناڤ بارودۆخێن سیاسی و ئەمنی یێن دیاركری دا پەیدا بوون، وەك ئەنجامێ شەڕ و ئالۆزی و ڤالاهیێن دەستهەلاتێ، و ئەڤ گرۆپە ژ لایێ زۆربەی هەرە مژنا موسلمانان ڤە بەریا هەر كەسەكێ دی دهێنە رەتكرن. كورتكرنا ڤێ دیاردێ د چارچووڤەیەكێ غەیبی دا هاریكاریێ د تێگەهشتنا وێ دا ناكەت، بەلكو رەنگە ببیتە ئەگەرێ چەواشەكرنا رایا گشتی.
د ناڤ ڤی واقیعی دا، گرنگیا هوشیاریا رەخنەگرانە وەكی ئامرازەكێ سەرەكی بۆ سەرەدەریێ دگەل لەهیا پێزانینان دیار دبیت. بەرپرسیاریەت ئەڤرۆ بتنێ ڤەگوهاستنا نووچەیان نینە، بەلكو پشتراستبوونا ژ وانە، و تێگەهشتنا سیاقێ وان، و ژێكجوداكرنا تشتێ پشت بەستنێ ل سەر بەلگەی دكەت ژ وی تشتێ ل سەر گۆمانان دهێتە ئاڤاكرن. د ناڤبەرا سۆز و ئەقڵی دا، پەنابرن بۆ مەنتق و زانینێ رێكا هەرە ب سلامەتە بۆ تێگەهشتنا جیهانا دەوربەری مە.
ناهێتە قەبوولكرن كو ئالۆزیێن جیهانێ د ناڤ چیرۆكێن سادە یان راڤەكرنێن گشتی دا بهێنە كورتكرن. راستی پتریا جاران ئالۆزترە، و پێدڤی ب بزاڤەكا زێدەتر هەیە بۆ لێگەرێیان و شرۆڤەكرنێ. د سەردەمەكێ دا كو دەنگ تێكەل بووین، دەستگرتن ب ئەقل و زانینێ نە هەلبژارتنە، بەلكو پێدڤیاتیەكا حەتمی یە.
