راستڤهكرنا دستوورێ عیراقێ
دلۆڤان عابد سهلیم
دستوور بلندترین قانوونه د دهولهتێ دا، بنهمایێن سهرهكی و سیستهمێ وێ یێ سیاسی (پهرلهمانی یان سهرۆكاتی یان تێكههل)، یێن دهولهتێ دیاركهت، ئانكو ئهركێ دستووری، دیاركرنا شێوه و قهرقۆدێ دهولهتێ یه و سنۆرێن ههرسێ دهستههلات (قانووندانان و جێبهجێكرن و دادوهری) و پهیوهندیێن وان د چارچووڤێ دهولهتێ دا دهێن رێخستن ژ بۆ هندێ چ دهستههلاتهك زێدهگاڤیێ ل سهر دهستههلاتێن دیتر نهكهت و رێیێن چارهسهریا ناكۆكی و ئاریشه و ماف و ئهرك و ئازادیێن تاكهكهسی تێدا جێگیردكهت، و بێگومان دستووری جوداهی ل گهل قانوونا نۆرمال ههیه و چونكو دستوور بلندتره ژ قانوونێ د ههمی بارودۆخان دا و ههردهما كو ههڤدژی و ناكۆكی د ناڤبهرا ههردویان دا دروستبوو، هینگێ دستوور دێ ل سهر وێ قانوونێ كهڤیت و دڤێت قانوون بهێته راستڤهكرن كو بگونجیت ل گهل بنهمایێن دستووری، ههموو وهلاتان دستوور ههنه، لێ ل ڤێرێ نهمهرجه دستوور یێ نڤیسایی بیت چونكی وهلات ههنه دستوورێن عورفی یێن نه نڤیسیای، ههنه كو رێسا و یاسایێن خوه ژ دابونهریت و عورفی وهردگرن و جۆرێن دستووران ژلایێ راستڤهكرنێ ڤه دابهش دبیت بۆ دستوورێ هشك (جامد) و دستوورێ نهرم (مرن) و دستوورێ نهرم وهكی ژ ناڤێ وی دیاره ب ئاسانی دهێته راستڤهكرن، پتریا جاران سهرۆكێ دهولهتێ ب ههڤكاری ل گهل پهرلهمانی دستوور دهێته راستڤهكرن و ئهڤ جۆره دستووره ل وهلاتێن نه دیمۆكراسی ئهوێن دهستههلات قورغكری و ب ئاسنی و ئاگری دهستههلاتێ دكهن، سهرۆكێن وان وهلاتان ل گۆرهیی بهرژهوهندیێن خوه یێن كهسۆكی دستووری راستڤهدكهن، نموونه ژی بهشارئهسهدی سهرۆكێ سووریا پشتی مرنا بابێ خوه (حافز ئهسهد) دهستوورێ وهلاتێ خوه گوهارت ژبۆ مهرهما گههشتن بۆ كوپیتكا دهستههلاتێ، چونكی هینگێ ژیێ وی 34 سال بوون، لێ ل گۆرهیی دستوورێ سووریێ مهرج بوو سهرۆك كۆماری 40 سالى تمام كربیت، جۆرێ دیترئهوژی دستوورێ هشكه (جامد) كو رێكێن راستڤهكرنا وی گهلهك دئالۆزن و پێنگاڤ و لڤین و روونشتن و دهم ژبۆ دڤێت تاكو ئهو دستووره بهێته راستڤهكرن، ئهڤهژی گهرهنتیهكه بۆ نه قورغكرنا دهستههلاتێ و نهگوهارتنا شێوێ دهستههلاتێ چونكی كهسێن توندرهو و نهتهوهپهرهست نهشێن ب ساناهی و ل گۆرهیی بهرژهوهندیێن خوه یین كهسۆكی دستووری دهولهتێ ژبۆ خوه راستڤهبكهن، دستوورێ كۆمارا عیراقا فیدرال ئهوێ ل سالا 2005 هاتیه دانان ئێك ژوان دستوورێن هشكه و پێدڤی گهلهك پێنگاڤ و لڤینێن بزهحمهت و ئالۆزه، داكو بهێته راستڤهكرن، وهكی یا دیار ئهڤه ماوهكه عهرهبێن شۆفینی و توندرهو د بزاڤێن بهردهوام دانه ژبۆ راستڤهكرنا دستووری ب مهرهما نههێلانا وان ههمی بهند و برگێن گرێدایی ب ماف و بهرژهوهندێن ههرێما كوردستانێ.
ل دانیشتنا رۆژا 28/10/2019 یا ئهنجوومهنێ نوونهرێن عیراقێ، لژنهكا تایبهت ب راستڤهكرنا دستوورێ عیراقا فیدرال هاتهپێكئینان ب مهرهما راستڤهكرنا چهند مادهو و برگێن وێ، ل ڤێرێ ئهگهر پرسیار بهێتهكرن ئهرێ ههمواركرنا دستوورێ عیراقێ دێ چاوا بیت و ئهو كهسێن دوژمنكاریا مافێن كوردان دكهن دێ شێین ئارمانجێن خوه جێبهجێكرن؟
ماددا 126 برگا ئێكێ ژ دستوورێ عیراقێ رێیێن راستڤهكرنا دستوورێ عیراقێ دیاركرینه (سهرۆك كۆماری و ئهنجوومهنێ وهزیران ڤێكرا، یان (1/5) ژ ئهندامێن ئهنجوومهنێ نوونهران مافێ ههیی راستڤهكرنا دستووری پێشنیار بكهن، لێ خالا گرنگ ئهوا كو ئهم دێ ل سهر راوهستین، ئهوژی مافێن ههرێما كوردستانێ نه دستووری دا و كانێ رێیێن ههمواركرن و راستڤهكرنا وێ و شیانێن گوهۆرینێ دا چهند د بهرژهوهندیا نهتهوهپهرستێن شۆفێنى یێن عهرب دابیت كو بشێن ل گۆرهیی مهرهمێن خوه یێن گهنی وان ئارمانجان بدهستخوه بێخن، ل ڤێرێ برگا چار ژ مادد (126) دیاردكهت (نابیت چ گوهۆرین ل مهوادێن دستووری پهیدابن، گهر ئهو گوهۆرین دهستههلاتێن ههرێمان كێم بكهن و ئهو دهستههلاته نه ژ دهستههلاتێن ههژمارتی یێن حوكمهتا فیدرال بن و یا پێدڤی یه ئهو راستڤهكرن ب رازهمهندیا دهستههلاتا قانووندانانێ یا وێ ههرێمێ ئهوا پهیوهندی پێ ههیی و ب رازیبوونا خهلكێ وێ ههرێمێ ب راپرسیهكا گشتی بیت)، ماددا (110) ژ دستوورێ عیراقی گرێدایی دهستههلاتێن ڤهبر یێن حوكمهتا فیدرال ل بهغدایه و ئهو دهستههلاتێن مایی ههموو بۆ ههرێمانن ئانكو ههر دهستههلاتهك ژبلی ئهوێن د مادا ناڤبری دا نههاتی بۆ ههرێمان دهێنه دهستنیشانكرن، دیسا هندهك دهستههلاتێن ههڤپشك د ناڤبهرا ههرێما و حوكمهتا فیدرال وهكی د ماددا (114) ژ دستووری دا هاتی و راستڤهكرنا وان ههمی دهستههلاتێن ههرێمان دێ ل گۆرهیی وان مهرجێن مه دیاركرین بیت، ل ڤێرێ دیار دبیت كو ههر مادهكا گرێ دایی ب دهستههلاتێن ڤهبری یێن ههرێما كوردساتانێ ڤه ههیی تاكو بهێته راستڤهكرن دڤێت پهرلهمانێ كوردستانێ دهنگدانێ ل سهر وێ راستڤهكرنێ بكهت و دووڤدا ئهو راستڤهكرنه بكهفته بهر راپرسیهكا گشتی و زۆرینا ههڤوهلاتیێن ههرێما كوردستانێ دهنگ ل سهر وێ گوهۆرینێ یان راستڤهكرنێ بدهت، هینگێ ئهو راستڤهكرنا دستووری دێ هێته قهبوولكرن و كهفته دجێبهجێكرنێ دا، ئانكو ل ڤێرێ دیار دبیت كو گوهۆرینا مادێن گرێدایی ب دهستههلاتێن ههرێمێ ڤه نهیا ب ساناهی یه، بهلكو پێدڤی ب رازیبوونا دهستههلاتا قانووندانانێ و ل گهل دهنگدانا ههڤوهلاتیان ب رێیا راپرسیێ ل گۆرهیی ماددا (131) ژ دستوورێ عیراقی و پاشی ل رۆژناما فهرمی یا عیراقی (وقائع عیراقی) بهێته بهلاڤهكرن و هینگێ دێ دستوورێ راستڤهكری كهفته دجێبهجێكرنێ دا
ل دووماهیێ دێ بێژین تانهو مه ههست ب ههبوونا دستورێ عیراقێ نهكریه، و ههبوونا دستووری وهكی نهبوونا وێ بوویه، چونكی نیڤا مادێن دستووری نههاتینه جێبهجێكرن و تایبهت ئهو مادێن گرێدایی ب مافێن كوردان ڤه و گهر ههرسێ دهستههلاتان پێگیری ب دستووری كربایهن ئهو لهشكهركێشی وحهشدا نه شهرعی و چهك و تانك و ئهبرامزێن ئهمریكی بهرێ وان نهدا ههرێما كوردستانێ و دهڤهرێن مادێن 140 ب ڤی شێوهی داگیرنهدكرن و ژبهر نهجێبهجێنهكرنا دستووری ئهڤ ئاریشه و ناكۆكی و شهرو توندوتیژی و هاتنا داعش و نه ئارامیا ل عیراقێ پهیدابوویه و دێ ههر بهردهوام بیت تاكو ههموو تاكهك ههست ب ههبوونا خوه دكهت و رێز ل ماف و ئازادیێن وی دهێتهگرتن و دادپهروهریێ سهربگریت.
