رامانهكا دى…
سگڤان دێرهشى
ئهو تشتێ رێیێ ل مرۆڤى دگریت یانژى ڤهدكهت (رامانه)، ئهو تشتێ مرۆڤى هانددهت كریارهكێ بكهت یا نهكهت ههر رامانه، ئهو تشتێ ههستهكێ خۆش یان نهخۆش ددهته مرۆڤى دیسا واتایه، “ئهو تشتێ كهنى یان گریا مرۆڤى دئینیت واتایه” ههمى تشت واتایه، واتا ژى دیتن و(ادراك) و ژێرخانا مرۆڤیه یا مهعرفى و هزرى بۆ ههر تشتهكێ، مهرج نینه ههمى دهمان ئهو واتا دورست بن، زانایێ دهروونى ئهلفرید ئهدلر دبێژیت: “مملهكهتا واتایان مملهكهتا شاه” مرۆڤى بۆ ههر (ئاخفتنهكێ، پهیڤهكێ، هزرهكێ، كریارهكێ، روودانهكێ، رهفتارهكێ،…هتد) واتایهك یا چێكرى، چ یا دورست بیت یان شاش، ههر تشتهك ب وێنهكێ ڤه گرێدایه، چ یێ جوان بیت یان كرێت، ههر تشتهك ب ئهنجامهكێ پێشدهم ڤه هاتیه ئێكسانكرن، چ باش بیت یان خراب. ل گۆر وێ واتایێ مرۆڤ هزر و ههست و رهفتارێ دكهت. ئانكو مرۆڤ چێژ و ئازارا ژ واتا تشتى وهردگریت، نهك ژ “تشت”ى بخوه، گریمانهك دبێژیت ههر تشتهكێ چ رامان نینن ژبلى ئهو رامانا مرۆڤ ددهتێ (لیس للامور معنى سوى المعنى التی تعگی لها) رۆژهكێ ئهز ل پێش تلفزیۆنێ روونشتى بووم، پهیامنێرێ كهنالێ رووداوو ل توركیا چاڤپێكهفتنهكا لایڤ ل گهل ئهندامهكێ پارتهكا كوردى كر، ئهو نێزیكى سالهكێ بوو د زیندانێ دا، وى گاڤێ هاتبوو ئازادكرن، ههكه شاش نهبم پهیڤدارێ ههدهپێ بوو، پهیامنێرى پرسیار ژێ كر سهربۆرا ته ل گهل زیندانێ چاوا بوو؟ چ كارتێكرن ل تهكر؟ بهرسڤهكا سهیر دا و گۆت: سهربۆرهكا باش بوو! من د گرتیخانێدا نێزیكى 100 پرتووكان خواندن! ههروهسا من سێ پرتووك نڤیسینه! ئێك چاپ بوویه و ههر دویێن دى نێزك دێ هێنه چاپكرن، ههروهسا گۆت: ههكه ئهز نههاتبامه زیندانكرن رهنگه من ئهو دهرفهت نهبوو جارهكا دى باش بخوینم و بنڤیسم، ئهڤه رامانهكا دى یه بۆ زیندانێ، ههكه ههمان پرسیار ژ كهسهكێ دى بهێتهكرن رهنگه دێ بێژیت گهلهك یا نهخۆش بوو،… دۆزهخ بوو… زولم ل من هاتهكرن، لێ ڤى كهسى زیندان كره دهلیڤهكا باش بۆ چێژ وهرگرتنێ، بهلكى بۆ كهسهكێ دى ببیته دهلیڤهك بۆ ئازاردانێ. ئانكو ههر تشتهك ممكنه بۆ كهسهكێ ببیته دهلیڤه و بۆ ئێكێ دى ببیته گهف، ل گۆر ئهو رامانا و بهایێ مرۆڤ ددهتێ.
ههكه ئهم ئاخفتنا ل سهرى بكهینه ههڤكێشه، دێ ب ڤى رهنگى بیت،{تشت = (رامان) + رهنگڤهدانا مرۆڤ (گۆر رامانێ) = ئهنجام} ههكه مه دڤێت ئهنجامێن كریارێن مه بهێنه گوهۆرین بۆ باشتر، دڤێت ئهم رامانا تشتى بگوهۆرین، ئانكو بهایهكێ دى یێ باشتر بدهینێ، وى دهمى بهرسڤدان و رنگڤهدانا مرۆڤى ژى دێ هێته گوهۆرین ل گۆر واتایا نوو، پاشى ئهنجام ژى دێ هێنه گوهۆرین ل گۆر سهرهدهرى رهنگڤهدانا مرۆڤى. رێیهكا دى ههیه ئهنجام بهێنه گوهۆرین، ئهو ژى تاك تنێ كارڤهدانا خوه (رهنگڤهدان) خوه بگوهۆریت، لێ ئهڤ رێیه بزهحمهتره، چونكى رامانه تشتى ناهێته گوهۆرین تنێ مرۆڤێ دى سهرهدهریا خوه گوهۆریت، بۆ ڤێ رێیێ مرۆڤى پێدڤى ب هشیارى و معرفه و ئیرادهكا ب هێز ههیه. ههتا بشێت بهرسڤدانهكا پۆزوتیڤ ل گهل رامانهكا نهگیتڤ بكهت.
دهمێ مرۆڤى رامانێن ئهقلانه و پۆزوتیڤ نهبن بۆ ههر تشتهكێ دێ گهلهك دهردهسهریان بۆ خوه یێن دى چێكهت، ههروهسا ههكه مرۆڤ چ واتا ژى نهبن بۆ ڤێ ژیانێ، دیسا دێ تووشى نهخۆشیێن مهزنتر بیت، چونكى “ژیان ب ئهو رامانا مرۆڤ ددهتێ دبیته ژیان”، ڤیكتۆر فرانكل د پرتووكا خوه دا (الانسان یبحپ عن معنى) دبێژیت: “سهدهمێ گهلهك نهساخیێن دهروونى رامانه، دهمێ مرۆڤى نهشێت واتایهكێ یان سهدهمهكێ بینیت كا بۆ چ دژیت و ههست ب پهرپرساتیێ نهكهت”، د سهخترین كاودان دا دڤێت مرۆڤى هیڤیهك ههبیت و پێخهمهت خوه یان هندهكێن دى یان تشتهكێ بژیت، دا مرۆڤبوونا خوه ژدهست نهدهت و بشێت بهردهوامیێ بدهته ژیانێ، ئهڤهیه فرانكل دبێژیتێ ئهو رامانا مرۆڤ لێدگهریت.
رۆناكبیرێ توونسى (ابو یعرب المرزوقی) بهحسێ واتا رهوشتى دكهت و دبێژیت: “رۆژئاڤا واتایهكێ ددهنه رهوشتى، ئهم واتایهكا دى ددهینێ، لێ ئهم نهشیێن بێژین ئهو بێ رهوشتن، چونكى مهرج نینه ئهو واتا ئهو ددهنه رهوشتى یا شاش بیت، ب تنێ یا مه یا دورست بیت”، نموونهكا دى ژ ژیوارێ مه: ئهم گهلهك جاران پهنایێ دبهینه رێیێن خراب بۆ سهرهدهریكرنێ ل گهل گهلهك پرسان، چونكى ئهم وهسا هزر دكهین ئهو پرس شهرمه یان عهیبه یان شهرهفه یان كێماسیه یان شكهستنه…هتد، لێ ههكه ڤان پرسا “رامانهكا دى” ههبا دا مرۆڤ ب رێیهكا دى یا باشتر چارهسهركهت، ههروهسا گهلهك تشت ههنه مرۆڤ هزر دكهت شاشن یان خرابن، لهوما مرۆڤ كارڤهدانهكا نهرێنى ل گهل دكهت، بهروڤاژى گهلهك تشت ههنه مرۆڤ هزر دكهت راست و دورستن، لهوما مرۆڤ قهناعهتێ پێ دئینیت، لێ بهلكى ههردو حالهت راست نهبن، تنێ ئهو رامان مه بیت بۆ وى تشتى.
ب دیتنا من سهدهمێ پتریا ههڤركى و ئاریشێن مرۆڤى یێن ئهڤرۆ، ب تایبهت یێن دهروونى، جڤاكى، سیاسى، هزرى، توندوتیژى، …هتد، ڤهدگهریت بۆ واتایێن خراب، واتایێن بێ واتا، واتایێن ژ نهزانینا مرۆڤى چێبووین، لهوما دهم هاتیه مرۆڤ رامانهكا باشتر و جوانتر بدهته ههر تشتهكێ د ڤێ ژیانێ دا، دهم هاتیه مرۆڤ گوهۆرینێ د رامانا گهلهك تشتان دا بكهت، دهم هاتیه مرۆڤ ب چاڤهكێ ڤهكرى رامانێ بدهته ههر تشتهكێ، دهم هاتیه سێ پێنگاڤێن گرنگ بهاڤێژین، یا ئێكێ هندهك رامانێن جوان ژ نوو چێكهین، یا دووێ هندهك رامانێن بێ رامان راستڤهكهین، یا سیێ هندهك رامانێن خراب ژ فهرههنگا خوه بینتهدهر.
