راوهستیانهك بۆ قوربانیێن دهریا (ئیجه) و خواندنهك
ئیسماعیل عهلی
ڤهبوونا دهرگههێن كۆچبهری و دهربدهریێ ژ وهلاتێن خودان مللهتێن ههژار بۆ وهلاتێن ئارام و دهولهمهند دزڤریته دیرۆكهكا كهڤن، لێ ژ سهدا دووماهیێ ههتا ئهڤرۆ ئهڤ كۆچبهری و پهنابهری رۆژ بۆ رۆژێ كاروانێ وان د زێدهبوونێ دایه نهخاسمه ژ ههردو شهرێن جیهانی و حهتا نوكه و بێگومان ئێكجار پشتی گهرمبوونا بازارێ چهكێ كوژهك و هاتنا گرۆپێن توندڕهو بۆ چهند ئهجیندهیان و مهرهمهكێن سیاسی تایبهت ل جهێن مینا رۆژههلاتا ناڤین بووینه سهدهما زێدهبوونا نههامهتی و كارهساتان د ناڤ وان مللهتان و ئهڤه ژی بووینه رێخۆشكرنهك بۆ گهرمكرنا بازارێن قاچاغچیان و دهرگههێن كۆچبهریێ بۆ بهر ب رۆژائاڤای ڤهكهن.
یا دیاره ئهڤرۆ دو دهرگههێن قهچاغیێ یێن سهرهكی بۆ گههاندنا كۆچبهرێن نه یاسای بۆ وهلاتێن ئهورۆپا ئهو ژی: دهرگهههك ژ باكۆرێ ئهفریقیا ژ وولاتێ مهغربه ب رێیا دهریایێ سپی یێ ناڤهراست بۆ ئسپانیا و ئهڤه ژی پرانیا كۆچبهرێن وان ئهفریقینه و ئهگهرێ مشهختبوونا وانژی كێشهیێن ئابوورینه و جاران ژی سیاسی نه. لێ دهرگههێ دی ژ توركیایه ب رێیا باژێرێ بازرگانی یێ توركی ئستهنبولێ بۆ بهر ب یۆنانێ ب رێكێن ئاڤێ و دووڤرا بۆ ئیتالیا ههر دیسا ب رێیێن ئاڤێ كو ژ مهترسیترین رێكایه و ئهگهرێ مشهختبوونا خهلكی ژی بویهرێن سیاسینه تایبهت ژ وهلاتێن ناڤهراست مینا عیراق و سووریایێ و ژ وان ژی وهلاتیین مهنه ژ باژێرێن ههرێما كوردستانێ ئهڤێن بۆ قووناغا ئێكێ قهستا توركیا دكهن بهری ب رێكا گهمیا ژ دهریا ئیجه دهربازی لایێ یۆنانێ ببن و دووڤرا رێیا خوه بۆ پشكێن دیێن ئهورۆپا گهرهنتی بكهن.
ل ڤێره و ب گههشتنا بهر لێڤا دهریا ئیجه كو ته سهدان كیلۆمێتر دڤێن تو ل سهر پشتا گهمیهكا بچویك و د ناڤ كۆمهكا خێزان و خودان زارۆێن هویر د ناڤ پێلێن دهریایێ كویر دا دهربازی لایێ دیێ ئاخا ئهورۆپا ببی. سهرهرای مهزنترین روودانێن خهندقینێ ل ڤان چهند سالهكێن دووماهیێ د دهریا ئیجهدا، ژ وان خهندقینا ئاڵانێ چار ساڵی و برایێ وی كو وێنێ وی ب رێیا میدیایێن جیهانێ دونیا ههژاندی موخابن كاروانێ خهندقینا زارۆكێن مهیێن كورد ب دایبابێن خوهڤه یا بهردهوامه و حهتا ڤان رۆژان ب دههان كهسێن دی ژ زارۆ و مهزنا گیانێ خوه د ناڤ پێلێن ئیجه دا ژ دهستدان، یا ژ ههمیان دلتهزینتر خێزانهك ژ زاخۆ كو پێنج زارۆ ب بابێ وانڤه گیانێ خوه د ڤێ دهریایێ دا ژ دهستدان.
خواندنهك كورت بۆ دهركهتنا ڤان وهلاتیێن مه نهخاسمه ژ ههردو باژێرێن دهۆك و زاخۆ، مه ههر د ڤێ نڤێسینێ دا ئاماژه پێكر كو هندی ئهو كۆچبهرن ئهڤێن ژ ئهفریقیا بۆ بهر ب ئهورۆپا دچن ب رێیا ئسپانیا پرانیا وان ژبهر ئهگهرێن ئابوورینه و قورتالبوون ژ برسا ئهفریقیایه، ئهرێ وهلاتیێن مه ژ ئهگهرا چیه؟ ئهگهر چاڤهویریهكێ بكهیه ل سهر كاودانێن ههرێما كوردستانێ بۆ ٢٧ سالێن بۆری دێ بینی ههر چهنده پێشكهفتنهك ب سهرڤهیی ل بهرچاڤ دیاره، لێ ژ سهدهما نه دادپهروهریا د دابهشكرنا سامان و سهروهت و دامهزراندن و پۆستهیاندا و نه رێزگرتن ل مافێن تاكهكهسی یێن وهلاتیان و گههشتیه وی رادهی ههمیان د ناڤ دهسههلاتێ بخوهژی دا دانپێدان ب ههبوونا گهندهلیێ كریه بێی كهسهك دانپێدانێ بگهندهلیا خوه بكهت، ئهڤه بووینه ئهگهر خهلك بێ ئومێد ببیت ژ سیستهمێ سیاسی و حوكمرانیێ ل ههرێما كوردستانێ.
لهو ئهگهرا خهلكی نه كێشهیێن ئابووریه و رهڤین ژ مرنا برسێیه و تێركرنا زكی یه وهكو ل دهڤ گهلێن ئهفریقی بهلكی كێشهیا سهرهكی سیاسی نه خاسمه ئهگهر ئهم بزانین گهلهك ژ وان وهلاتیان ب هزاران دۆلار كرینه د دهستێن قهچاغچیان دا تنێ ئاڤا ئیجه دهرباز كهن. ل ڤێره دو خالێن دی ژی یێن گرنگ ههنه ب دیتنا من بتهنشت ئهگهرێن سیاسی، ئهوژی مخابن پشتی بۆرینا بیست و حهفت سالێن رهبهق دسههلاتا كوردستانێ ب ههمی حزبێن خوهڤه نهشیایه چارهسهریهكێ بۆ ههردو سیستهمێن فێركرن (تعلیم)ێ و ساخلهمی (صحه)ێ دا ببینن و قهیرانێن ڤان ههردو سیستهمان چارهسهر بكهن. ل دووڤ سهربۆرا من بۆ سالێن درێژ ل ئهورۆپا نهخاسمه ل بریتانیا گههشتمه وێ رازیبوونێ كو ههر مللهتهكی ناسناما خوهیا ب هێز ههیه ب ههبوونا سیستهمهكێ فێركرنێ و یێ ساخلهمیێ یێ باش و سهركهفتی و ههر وهلاتهك دێ ناسناما خوه ژ دهست دهت ب لاوازیا ڤان ههردو سیستهمان.
لهو دێ بێژم ئهو كهسێ ههمی زارۆیێن خوه بدهته رێیا مرنێ ب دیتنا من لۆمهیی، لێ ناهێنه كرن چونكی وی دڤێت ژیانهكا ساخلهم بۆ زارۆیێن خوه دابین بكهت دا خۆشیێ ب ژیانا خوه ببهت، ئهوی دڤێت زارۆیێن خوه ببهته خواندنگهههكی ههر چهنده د ناڤ بیانیان ژی دا بیت، بهلێ ملێ كورێ وی ب ملێ كورێ وهزیرهكی ڤه بیت ل سهر ئێك مێزه و ئێك پولا خواندنێ و پێدڤی نهكهت یێ دهولهمهند بیت حهتا زارۆیێن خوه بشێت ببته خواندنگهههكا ئههلی، چونكی ههمی خواندنگه ل وان وهلاتان د سهركهفتی نه و ههمی مافێن قوتابیان دپاراستی نه. دیسا ئهو وهلاتیێن قهستا دهرڤه دكهن بشێن بێ بهرامبهر چارهسهریا ئێشێن خوه یێن جهستهیی بكهن بێی ل دهفتهرێن دولاران بگهریێن حهتا نیشتهگهریهكێ بكهن. مخابن ئهڤرۆ ل كوردستانێ كهسهك بێ دهرامهت پێدڤی نیشهگهریهكا گولجیسكهكێ بیت ئهگهر مهزاخا وێ گولجیسكێ نهبیت دڤێت خوه ل هیڤیا مرنێ بگریت. ئهڤه ژلایێ ساخلهمی، ژلایێ فێركرنێ و زانستی ڤه ژی، مخابن ئهم خودانێن خوه و ههرێمهكێ بین ب دههان زانكۆ و پهیمانگه مه ههبن و وهلاتی ههبن كور و كچێن پێشمهرگهها چ شههید بن یان ژی دساخ بن د سهنگهرێن بهرگریێ دا ژ دوژمنی، زارۆیێن وان شیان نهبن بچنه ڤان جهێن فێركرنێ؟! ئهڤرۆ ب هزاران قوتابیێن مه یێن دهرچوو خوهنیشادانان بكهن چونكی دزانن خودانێ حهشتیێ ژی ل پهیمانگهههكێ ناهێته وهرگرتن و ئاییندێ وی پیڤانا جاددا و روونشتنا چایخانا و كێشانا نارگیلا بیت؟! لهو موخابن ئهگهر رێڤهبرنا سیاسهتێ و چاڤدێریكرنا مللهتی ب ڤی ئاوای بیت كاروانێن مرنێ بهر ب دهریا ئیجه دێ د بهردهوام بن و قێژینا ئالانی دێ ههر یا دوبارهبیته ڤه و دهنگڤهدانا قێژینا وان دی د ناڤ پێلێن دهریایدا نقۆم بن. چ وهلاتیات نه ڤێت ئاخا شرین بهێلن و بهرب كۆچبهریێن نه شهرعی و نه یاسایی بكهڤن كو ئهو كۆچبهری دژی ههمی یاسایێن نێڤدهولی و یێن ناڤخوهیێن وان وولاتانه ئهڤێن قهست دكهنێ بهلێ گهلهك مرۆڤ مرنێ ددانینته بهراهیا ژیانهكا بێ ئومێد.
