رۆندكێن مللهتى
ههمى مللهت د شهران دا دخۆراگرن، بهلێ چو مللهتهك ههیه تهحهمولا شهرێن درێژ دكهت؟ باشه چاوا دهسههلاتا ئهمریكى دكاریت بهردهوام ببیت و بهێز بكهڤیت بێى شهروشهماته؟ ئهرێ رۆما چاوا شیا حوكمى ل جیهانێ بكهت پتر ژ هزار سالان؟ ب سڤكاتیكرن ژ رۆندكێن مللهتى یێن لاواز و نهزان؟ (پارچهكێ ژ ئهردێ داگیركری و بێچاره رادهستى ههڤپهیمانى دكهن، ب ڤى رهنگى دو ئارمانجان بدهستڤه دئینن: گهرهنتیكرنا دلسۆزیا وى كهسێ چهندهكێ ژى دترسن و گهلهك هیڤیان ژێ دكهن، ههر وهسا لاوازكرنا كهسێ گهلهك ژێ دترسن، یێ ههڤپهیمان بكاردئینن بۆ شهڕێ دوژمنى، پاشى بێى نهرماتى كۆدهتایێ ل سهر دكهن و ژناڤدبهن. چهندى بهرسینگێ دوژمنان بگرن، ژ یێ لاواز ئاشدبن، یێ كو بهختهوهر دبیت ب پشتگوهكرن و پاشخستنا ژڤانێ ژناڤچوونا وى/مۆنتسكیو ، تأملات فی تاریخ الرومان، ص65). ئهرێ هندهك ئیغرائات ههنه بۆ شهڕكرنێ، مهزنتر ژ نێزیكبوونا ههڤوهلاتیان بۆ ئاشتیێ و نهحهزژێكرنا وان و بهرههڤیا وان بۆ شهڕى؟. ئهرێ مهزنتر ههیه ژ بژالهبوون و دووركهفتنا وان؟ ههكه شهڕ هاتهكرن، ئهو كهسێ سلامهتیێ ب پێگیریكرن ب بێلایهنیێ بخوازیت؟ ئهرێ ئهنقره دكاریت بچته د ناڤ قولپهكى دا ل گهل تههران ل دژى ههولێر؟ ئهرێ نێزیكتر نینه كو ئهنقهره و ههولێر و واشنتون ل شهڕهكى ل دژى تههرانێ ل چالدیرانهكا نوو؟ ئهرێ یا بهرئاقله كو تههران بكهڤیته د خهفكێ دا؟ بۆچى هێشتا مۆسكۆ یا پێگیره ب بێدهنگیێ؟ بۆچى ههلویستێ واشنتونێ یێ شێلى یه و نه یێ راوهستایه؟ ههرێما كوردستانێ گرێبهستهكا مهزن ل گهل كۆمپانیا رۆسنهفت ئیمزاكریه بۆ وهبهرهێنانا غازا كوردستانێ ب رێیا توركیا و ئهورۆپا. بهلێ توركیا ئاماژێ ددهته داخستنا سنۆران، ب ڤێ چهندێ دێ داهاتهكێ مهزن یێ ئابوورى ژدهست دهت، چونكو هناردهیێن وێ بۆ عیراقێ دگههیته 11.9 ملیار دۆلاران، بههرا كوردستانێ 8 ملیاره بۆ سالا 2013. هێزێن چهكدارێن توركى ب درێژیا كیلۆمهتران ژ پێخهمهت هاتنا عیراقێ ب رێیا دهرگههێ خابوورى یێ سنۆرى دا كو مهشقێن سهربازى بهردهوام بكهت، كو ههتا 25 ئیلۆنا بۆرى بوو، پشتى رۆژهكێ ئهنجامدانا ریفراندۆمێ ل سهر سهرخوهبوونا ههرێما كوردستانا عیراقێ.
لهشكرێ سوورى هێرش كره سهر ههڤپهیمانێ خوه یێ كورد، پشتى كۆنترول ل سهر باژاركێن شوێحان و جعیدین كرى ب 40 كلم ل ژێریا پارێزگهها رققه، فرۆكهكا سیخۆی یا سوورى بوردۆمانهك كره سهر هێزێن كوردى، ئهمریكیان ئێخست، ئهڤه ژى راگههاندنهكا ئهمریكى یا دهركى یه ژ پهسنا واشنتون بۆ كوردان، ههر وهسا یا ڤهشارتییه كو شهڕێ داهاتى د ناڤبهرا كورد و عهرهبان دا ل سووریێ دێ یێ درێژ و دژوارتر بیت.
سووریا ل سالا 1961 ژ سهربخوهیا ژ مسڕێ ڤهبوو، ل ئیلۆنا 1962 ناسڕ سێ فرۆكهیێن شهڕى و تیمهكا هێزین تایبهت هنارتنه شهرهكى، یا ژ وى ڤه سهیرانهكه، بهلێ ئهو سهیران درێژبوو و بوو كارهسات، كهمالهدین حسێن دابڕینا ئهندامێ جڤاتا سهركردهیا شۆرهشا مسڕى كر، ئهڤجا ناسڕ دانابوو ل ژێر ئاكنجیبوونا ب زۆرى. هێزێن مسڕى چوونه د یهمهنێ دا، ئهو چو تشتهكى ژ ئهگهر و ئارمانجێن شهڕى نزانیت، یێن كو دێ ل دهڤهرهكا چیایى كهڤیته تێدا، ل سالا 1965 شاه فهیسل یاداشتناما خۆڤهكێشانێ ل گهل ناسڕ ئیمزاكر، كهس بهحسێ ڤى شهڕى ناكهت، بهلێ هندهك ژ جهنهرالێن مسڕى ناڤێ وێ دكهنه ڤێتناما مسڕێ، ئهڤ شهره پێشهكیهك بوو بۆ نسكۆیێ ل گۆر دیرۆكنڤیسێ ئیسرائیلى میخائیل ئۆرین. لهشكرێ مسڕى باشترین هێزێن ژدهستدان و پتر ژ بیست هزار زهلام ل یهمهنێ ژ دهستدان. ئهمریكا خهفكهك بۆ ئێكهتیا سۆڤێتى ل ئهڤغانستانێ دانابوو، 1979 ـ 1989، پشتى هینگى ئێكهتیا سۆڤێتى رۆخیا بۆ كۆماریاتان و شهڕێ سار بدووماهى هات، ژ بهر سهركهفتنا ئاستێ بۆتین و داگیركرنا وى بۆ شیشیان و ئهبخازیا، خهفكهك بۆ وى ل سووریێ هاته دانان!. لهشكرێ عیراقى چوو د توخیبێن ئیرانى دا و چوو ناڤا محهمهره و عهبادان و قهسڕ شرین دا و ل بهرامبهر دیزفۆل راوهستیا، پتریا وان دیلبوون. موخابهراتێن ئهمریكى پێزانینێن هوور دابوونه عیراقێ ل دۆر رۆخیانا لهشكرێ ئیرانى ژ بهر ل سێدارهدانا پرانیا سهركرده و ئهفسهران ژ لایێ خومهینى ڤه، ههر وهسا سۆز دابوو ئهمریكا كو عیراق دێ ب سێ رۆژان چیته دتههرانێ دا، و دێ جڤاتا ئاسایشێ بریارهكێ دهت بۆ راوهستانا شهڕى ل رۆژا شهشێ، ئهمریكا پێگیرى ب ژڤانێ خوه كر، بهلێ خومهینى ب توندى رهتكر: بۆچى بۆچى بریایا جڤاتا ئاسایشێ بهحسێ گرنگیا ڤهكێشانا لهشكرێ عیراقێ ژ ئهردێن ئیرانى نهكر؟ نهخاسمه خهفك یا دوبهرهكى بوو.
سهدام هنارتبوو ل دووڤ ئهبرێل گلاسپى را بالیۆزا واشنتون ل بهغدایێ بۆ نڤیسینگهها وى یا سهرۆكاتى ل تیرمهها 1990، ئهڤجا دهردهسهریێن خوه یێن ئابوورى گۆتنێ و دهینێن 40 ملیار دۆلار و نزمكرنا ئهمریكا بۆ بهایێن پترۆلێ، ل بهرامبهر خزمهتا عیراقێ پێشكێشكری ب پاراستنا دۆستێ، ئهمریكا و شهرێ وى ل گهل ئیرانێ، كو ئهمریكا بزاڤا درێژكرنا وى شهڕى كری، سهدام ژى دانپێدان ب سهركهفتنا سهربازى یا ئهمریكى كر، بهلێ عیراق ههست ب كێماسیێ دكهت و ئهڤ چهنده دێ وى هاندهته هندهك رهفتاران كو لۆژیكیێ نهزانن، گلاسپى بزاڤ كر هزرهكێ بگههینیت كو ئیدارا ئهمریكى بزاڤێ دكهت پهیوهندین ل گهل عیراقێ كوور بكهت، دیسا واشنتون نهبهرپرسه ژ رهخنهیێن رۆژنامهنڤیسیا ئهمریكى ئاراستهكرینه سهدامى، چونكو كونترۆلێ ل سهر میدیایێ ناكهت، ههر وهسا ژى رۆژنانه ههلویستێ ئیدارێ تهمسیل ناكهت. گلاسپى دودلیا كۆچكا سپى راڤهكر ژ داخۆیانیێن تارق عهزیز: رهفتارێن كۆێت ههڤتهریپیا زۆریا لهشكرى دكهت؟ ههر وهسا ژ لڤاندنا حهرهس جمهۆرى یێ عیراقێ بهر ب توخیبێن كوێتى. ب گۆر بهلگهیا ویكلیكس، سهدام دابرینا گلاسپى كر: چاوا ئهم بكارین كوێت و ئیمارات وهلێبكهین د دهردهسهریێن مه بگههن، مه ئاستهنگێن مالى ههنه، دێ نهچار بین ل گهل ههڤ بگههینه دابرینا مووچهیان ژ بیژن و ئێتیمێن شهڕى. گلاسپى ئاماره دا كو وهرگێرى و ئێك ژ وان نڤیسهرێن بهرههڤ ل دیدارێ زۆر تۆره بوون و گریان. ئهڤه جهێ سڤكاتیكرنا وان بوو! واشنتون گهلهك یا ب سڤكاتیكرن نهبوو ژ پیرێن رۆما ب رۆندكێن مللهتى، ئهوێن ب چو رهنگان شهڕ نهفرۆتیه دوژمنهكێ دوور، بێى هندێ كو ئهوان ههڤسوویهكێ ههڤپهیمان نهبیت، كو سهربازێن خوه ل یێن وى زێدهبكهت .. كو پاراستا لهشكرهكێ دیتر بكهت، یێ بهرههڤ بیت ل سهر توخیبان و ئێكێ سیێ ژى ل رۆما زۆرێ بهرههڤ بیت بۆ لڤینێ. ب ڤێ رێكێ موغامهرێ ناكهن ب تنێ ب پشكهكێ بچووك ژ وان چهكسازیا وان، ل بهرامبهر ژى دوژمن ب ههمى هێزا خوه، خو تهڤلى مهترسیێ دكهت./ مونتسكیو، تأملات فی تاریخ الرومان، ص71).
