رۆژئاڤا دبیت و رۆژئاڤا ئاڤا نابیت .. د چهند كهڤالان دا
د. جمعه عهباس بهندی
كهڤالێ ئێكێ: رۆژئاڤا و قورئانا پیرۆز:
ههر كهسهكێ سهرڤهسهرڤه ژی قورئانا پیرۆز خواند بیت، دێ زانیت ناما وێ یا ئێكێ و دووماهیێ چهسپاندنا دادی یێ یه ل سهر ڤی ئهردی و دهمێ بهحسێ شهر و پێكدادانێ ژی دكهت، بتنێ وهك بكارئینانا دهرمانهكێ تهعل و نهخۆش وهسف دكهت، ئانكو دڤێت بۆ حالهتهكێ پێدڤی و دهستنیشانكری بهێته ئهنجامدان و ل گهل بهرچاڤكرنا جهـ و دهمێن گونجای، ژبهر هندێ قورئانا پیرۆز یا گۆتی: {كُتِبَ عَڵیْكُمُ الْقِتَالُ ۆهُۆ كُرْهٌ ڵكُمْ} ژ سورهتا بقره ـ ئایهتا (216).
خوه ههكه شهر و پێكدادان روودا ل ناڤبهرا دو لایهنێن ئیماندار، دڤێت ئهڤ شهره بهێته راوستاندن و پێكینان د ناڤبهرا ههردو لادا بێته ئیمزاكرن و ههكه لایهنهك ژ وان نههاته دبن پهرێ ئاشتیێ دا، دڤێت وی دهمی ههمی لایهنێ دی ههلویستێ خوه ههبیت و پشتهڤانیا لایهنێ ئاشتیخواز بكهن، ههر وهك قورئانا پیرۆز گۆتی: {ۆإِنْ گَائِفَتَانِ مِنَ الْـمُۆْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَڵى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِیۆ إِڵى أَمْڕ اللهِ فَإِنْ فَاۆتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ ۆأَقْسِگُوا إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْـمُقْسِگِینَ} ژسورهتا حجرات ـ ئایهتا (9).
ژبهر ڤێ ئێكێ ئهڤا ئوردوغان و سۆپایێ توركیا دكهت ل رۆژئاڤیێ كوردستانێ گهندهلیهكا مهزنه د تێگههێ قورئانا پیرۆز دا.
بۆ زانین پهیڤا (فساد) یان گهندهلی، د تێگههێ قورئانا پیرۆزدا، نه بتنێ دزی و حیزی و كهناتی و دانانا ههر تشتهكی نه دجهێ وی دایه، بهلێ بهری ههر تشتهكی رامان و پێناسا (فساد) زولم و زۆرداری یه، كوشتن و خرابی یه و ژ ناڤبرنا كهرامهتا مرۆڤی یه و دهستدرێژیه ل سهر توخیبێن خودێ پاك و دلۆڤانه، ئهوێ بۆ مرۆفی دانای دا حهدێ خوه پێ ب زانیت.
دیسا گهندهلیا ژههمیان كرێتتر و پیستر خوینرێتنا مرۆڤێن بێگونههه و ههرفاندنا گوند و باژێرێن مللهتێن ئارام و بێ دهستههلاته، ههر وهك قورئانا پیرۆز كهرمكری و گۆتی:
{قَاڵتْ إِنَّ الْـمُلُوكَ إِژَا دَخَلُوا قَرْێهً أَفْسَدُوهَا ۆجَعَلُوا أَعِزَّهَ أَهْلِهَا أَژِلَّهً ۆكَژَلِكَ ێفْعَلُونَ} ژ سۆرهتا نهمل ـ ئایهتا (34).
ل ڤێرێ یا فهره بهێتهگۆتن كو سولهیمان پێغهمبهری (س)، سهمتا لهشكرێ خوه گوهارت، دا نهبیته ئهگهرێ ههرفاندن و خراپكرنا باژێرێ كونمێریان، ههر وهك قورئانا پیرۆز بهحسێ ڤێ روودانێ كری و گۆتی:{حَتَّى إِژَا أَتَوْا عَڵى ۆادِ النَّمْلِ قَاڵتْ نَمْڵهٌ ێا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ ڵا ێحْگِمَنَّكُمْ سُڵیْمَانُ ۆجُنُودُهُ ۆهُمْ ڵا ێشْعُرُونَ، فَتَبَسَّمَ چَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا ۆقَاڵ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَڵیَّ ۆعَڵى ۆالِدَیَّ ۆأَنْ أَعْمَڵ صَالِحًا تَرْچَاهُ ۆأَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِكَ فِی عِبَادِكَ الصَّالِحِینَ} ژ سورهتا نمل ـ ئایهتێن (18و19).
ژبهر ڤێ نیعمهتا مهزن یا خودێ ل گهل سولیمان پێغهمبهری و لهشكرێ وێ كری، كو ئهو نه كرینه ئهگهرێ ژناڤبرنا مالێن مێریان، سۆپاسیا خودێ پاك و دلۆڤان كر و داخواز ژێكر كو وی ژ مرۆڤێن چاك و باش بهژمێریت.
لهورا دێ بێژین وان كهسا ئهوێن پشتهڤانیا خوه بۆ لهشكرێ توركیا ئاشكرا كری، ڤێجا چ ئهو كهس كهسهكێ سروشتی بیت، یان یێ مهعنهوی بیت و تایبهت ههكه دهولهت بیت یان رێكخراو و پارتهكا سیاسی بیت، بلا ئهو باش ڤان ئایهتێن قورئانا پیرۆز بخوینن و پاشی بلا دهنگێ خوه بهرز و بلندكهن بۆ باتلی، بهلێ د ههمان دهمدا بلا ژبیر نهكهن بۆ خوه ل بهرسڤهكا باش بگهرن دهمێ خودێ پاك و دلۆڤان پسیارێ ژ وان دكهت و دبێژیته وان ههوه بۆچی پشتهڤانیا زالم و زورداران كر؟.
كهڤالێ دوویێ: رۆژئاڤا و نهتهویێن ئێكگرتی:
پشتی جهنگێ جیهانی یێ دووێ (1945 ـ 1939) ب دووماهی هاتی، ئێك ژ ئهنجامێن وی كۆما نهتهوا ـ عصبه الامم ـ بدووماهیك ئینا ئهوا ژ دهرئهنجامێن جهنگێ جیهانیێ ئێكێ (1914 ـ 1918) هاتیه دامهزراندن.
ل سهر دیوارێن وێ نهتهوێن ئێكگرتی هاته دانان و بلندكرن و ژ ئارمانجێن وێ یێن سهرهكی نههێلانا دوبهرهكیێ یه د ناڤبهرا دهولهتان دا، ب رێیا چهسپاندنا ئاشتی و ئارامیێ ل سهرانسهری جیهانێ و گهشهكرنا پهیوهندیێن دهولهت و مللهتان ل دووڤ پرهنسیبێن رێزگرتنێ و ههڤكاریێ د ناڤبهرا ههمی مللهتان دا، ههر وهك مادێ ئێكێ ب ههر چار برگێن خوهڤه ژ یاداشتناما UN ڤان مهرهما بهرچاڤ دكهت.
لهورا ههر دهولهتهك پهنایێ ببیته شهر و پێكدادانێ بۆ چارهسهریا ههر كێشهكا دوقولی د ناڤبهرا وێ وهلاتهكێ دی دا ژدهرڤهی بریارێن UN و تایبهت جڤاتا ئێمناهیا نیڤدهولهتی، ئهو كار دێ وهك دهستدرێژی هێته هژمارتن و دێ لایهنێ مافێ بهرگێریێ ههبیت ژخوه بهرامبهر ههر هێزهكا داگیركهر.
ژبهر ڤێ ئێكێ یا فهره ل سهر UN و تایبهت جڤاتا ئاسائیشا نیڤدهولهتی جڤینهكا تایبهت ل سهر دهستدرێژیا لهشكرێ توركیا ل سهر ئاخا رۆژئاڤایێ كوردستانێ گرێبدهت و ئێكسهر بریارا راوهستاندنا شهری بدهت وهك ئهركهكێ قانوونی و ئهخلاقی ل سهر ملێن وان.
د ههمان دهمدا دڤێت ههمی لایهنێن پهیوهندیدار گازی كهنه سهر مێزا دانوستاندنێ بۆ دیتنا چارهسهریهكا گونجای بۆ ههمی لایهنان و ل سهر ههمی بادهك و ئالۆزیێن هلاویستی.
ههردهمێ UN ب كارێ خوه رانهبیت بۆ چارهسهری و دووماهیئینانا ڤی شهری، وی دهمی ئهوژی پشكداره د خرابی و ژناڤبرن وخوینرێتن و كوشتنا مرۆڤێن بێ گونههـ و سڤیله.
كهڤالێ سیێ: رۆژئاڤا و دهولهتێن زلهێز:
ژبۆ ئاڤاكرنا باوهریێ د ناڤبهرا وهلاتێن زلهێر و وهلاتێن دی یێن جیهانێ و تایبهت وهلاتێن لاواز ژلایێ لهشكری و ئابووری ڤه، دڤێت وهلاتێن زلهێز مینا ئهمریكا و بریتانیا و رۆسیا و فرهنسا و ئهلمانیا و چین پیڤهرێن بابهتی ههبن ژبۆ چارهسهریا ههر كێشهكێ سهرێ خوه ههلدت ل ههر جههكێ د ڤێ جیهانێ دا.
ب دهستهواژهكا دی نابیت وهلاتێن زلهێز ل دووڤ بهرژهوهندیا خوهیا تایبهت رهفتارێ بكهن ل گهل كێشێن جیهانێ، چنكو ئهڤه بخوه دێ بیته ئهگهر كێشه مهزنتر و كوورتر لێهیت ل جهێ چارهسهریا وێ.
نوكه دێ چهند میناكان ئینین ژ رهفتارێن وهلاتێن زلهێز، تێدا دیار دبیت كێشان و پیڤانا وا دوسهركی، بهری چهند سالا ل وهلاتێ فرهنسا ههندهك رۆژنامهڤان هاتنه كوشتن د بارهگایێ رۆژناما شاردیگۆل و ژ ئهگهرێ ڤێ كریارا تیرۆرستی دا فهرنسا جیهان ئینا ئیشته ئیشتێ و پتریا سهرۆكێن جیهانێ پشكداری د خهما واندا كر چ ب برۆسكه یان ژی ب ئامادهبوون وهك خوهنیشاندان ل وهلاتێ فهرهنسا.
دیسا بهری چهند سالهكێن كێم بریتانیا و ههمی ئێكهتیا ئورۆپی و ل گهل ئهمریكا سزایێن توند دانانه سهر رۆسیا ژ ئهگهرێ تۆمهتباركرنا رۆسیا ب ژههردنا سیخورهكێ بناڤێ (سیرغی سكریبال) و ههتا نوكه ژی پتریا وان سزایا دبهردهوامن ل سهر رۆسیا.
ههر وهسا ئهمریكا سزایێن توند دانانه ل سهر توركیا ژ ئهگهرێ دهستهسهركرنا وان بۆ قهشهكێ ئهمریكی ب ناڤێ (ئهندرو برونسۆن) ب تۆمهتا پشتهڤانیا تیرۆرێ، و ههتا وێ رادێ قهشێ خوه دا رزگاركرن بهری دهمێ خوهیێ قانوونی د زیندانێ دا تمامكهت.
وهلاتێ توركیا بخوه جیهان سهروبنكر، د كهیسا كوشتنا خاشقجی دا، د ناڤا قونسلخانا وهلاتێ وی دا ل باژێرێ ئیستهنبۆلێ.
گهر ل ڤێرێ پسیارهك بهێتهكرن، ئهڤا نوكه ل رۆژئاڤێ كوردستانێ روودهت ل سهر دهستێن لهشكرێ توركیا و گرۆپێن تیرۆرستی چهند مهزنتر و بهرڤچاتره ژ ڤان ههمی تاوانێن تاك تاك هاتینه ئهنجام دا چ ل فهرهنسا یان ل بریتانیا یان ل توركیا، باشه بۆچى ههلویستێ ڤان وهلاتان نه ل ئاستێ پێدڤیه؟، ژبهر ڤێ چهندێ گومان بۆ مرۆڤی چێدبیت دهمێ گول پهیڤا مافێ مرۆڤ و سهروهریا وهلاتان دبیت د ئهدهبیات و راگههاندنا ڤان وهلاتێن زلهێز و دو روى دا.
كهڤالێ چارێ: توركیا چ ژ رۆژئاڤایێ كوردستانێ دڤێت؟
د ڤی شهرێ دهولهتا توركیا دكهت، دژی كوردستانا رۆژئاڤا، نه بتنێ بۆ دامهزراندنا ناڤچهكا ئارامه یان بۆ چێكرنا مهتالهكی یه ژ پهنابهرێن سووریێ د ناڤبهرا توركیا و سووریێ دا، بهلێ ئارمانجا وان یا سهرهكی پارچهكرنا كوردستانا رۆژئاڤایه، ل گهل كوشتنا پتریا كوردان ل وان دهڤهرێن شهر ل سهر هاتیه سهپاندن ژلایێ سۆپایێ توركیاڤه.
لهورا یا فهره ل سهر سهركرده و شهرڤانێن رۆژئاڤا خوه دووركهن ژههر شهرهك و رووبروو بوونهكێ ل گهل سوپایێ توركیا تایبهت ئهگهر ببیته سهدهمهك ژبۆ شههیدكرنا گهلهك ژ شهرڤانان، چنكو ههمی تشت قابلی چارسهركرن و زڤراندنێنه، ژبلی گیانێ مرۆڤان.
بۆ زانین ئێك ژ رێیێن سۆپایێ توركیا بكاردینیت بۆ ڤێ مهرهمێ، درێژكرنا دهمێ شهری و تایبهت ب رێیا كارئینانا فرۆكێن لهشكری و تۆبارانكرنا گران ل ههر ناڤچهكا شهر لێ ههبیت، ب تنێ دا بشێن پتریا شهرڤانان بكوژن، بۆ نموونه: ئهگهر ئهو بشێن بچنه د ناڤا دهڤهرهكێ دا ب دوو رۆژان ئهو دێ كهنه حهفت رۆژ دا پتر بگههنه ڤێ مهرهمێ.
كهڤالێ پێنجێ. رۆژئاڤا و رژێما سووریێ ـ پهرێ وهكى بهرێ!
ترامپ ب بریارا ڤهكێشانا لهشكرێ ئهمریكا ژ رۆژئاڤایێ كوردستانێ، سهرێ توركیا گهرمكر و ئێكسهر هێرش كره سهر كوردان، ههتا رادهكێ كورد ژی ژ غرۆرا وان ئینانه خوارێ و ب كریار، گۆتێ چێبوونا كیانهكێ كوردی یێ سهربخوه قهدهغهیه د ڤی دهمی دا.
ب دهستواژهكا دی، بهرێ وان دا باوهشا دهولهتا سووریێ، دیسا ب كریار گۆته رژێما سووریێ كهرمكه بلا لهشكریێ ههوه ڤهگهرێته ههمی سنۆرێن د ناڤبهرا دهولهتا سووریێ و توركیا دا و دهستێن خوه بدانته سهر ههمی ئاخا سووریێ.
ب ڤی رهنگی ترامپی دووماهی ب شهرێ داعش ئینا و ههروهك دبێژیت: ((پهرێ وهكی بهرێ)) و ههر ئێك بزڤریته مالا خوه، و بێگومان ئهڤ ههمی پێنگاڤه دێ دهرگهههكێ نوو ڤهكن بۆ پاشهرۆژا دهولهتا سووریێ و بهری ههمی تشتان دهسپێكرن ژبۆ نڤێسینا دستوورهكێ نوو بۆ وهلاتێ سووریێ.
و ههكه ئهم باش تهماشهی ڤی دیمهنێ سیاسیێ نوو بكهین و تایبهت ئهوێ پشتی ڤهكێشانا لهشكرێ ئهمریكا هاتیه بهرچاڤكرن، دێ بینین شێوهكی ژشێوهیان، ههمی لایهنێن پهیوهندیدار هاتنه رازیكرن كو ههر ئێك ژ وان رۆلهكی بگێریت د ڤی دیمهنی دا و بێی لایهنهك ههست ب دۆراندنێ بكهت، مینا:
1ـ توركیا هێرش كره سهر رۆژئاڤا و رهئیا ناڤخوه بێدهنگ كر و خوه كره قههرمان و نههێلا چ كیانێن كوردی بهێنه دامهزراندن.
2ـ سووریا ژی دێ زڤڕیته سنۆرێن د ناڤبهرا توركیا و سووریێ دا و دێ ب ڤی رهنگی ههمی ئاخا سووریێ كونترۆل كهت.
3ـ كهس نهشێت بێژیته كوردان ژی خیانهت كر و دهستێن خوه كرنه د ناڤ دهستێن رژێمێ دا و لهشكرێ رژێمێ ئینا ل سهر خاكێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ.
4ـ وهلاتێن ئهقلیمی ژی هاتنه رازیكرن د مینا دانانا و نڤێسینا دستوورهكێ نوو بۆ سووریێ كو بیته پێنگاڤهكا كریار بۆ دامهزراندنا سووریایهكا نوو.
5ـ ئێخسیرێن داعش ژی یێ وان ڤیای چوو وی جهێ ژێ هاتی و یێ وان دڤیای بكوژن هاته كوشتن و یێ وان ڤیای بهردن دێ بێژن یێ رهڤی و ههمیێن مایی ژی دێ دهرگههێن زیندانێن رژێما سووریێ، بۆ ڤهبن و ب ڤی رهنگی ههمی ئهورۆپا و ل گهل ئهمریكا دێ ژێ رحهت بن.
كهڤالێ شهشێ: كهڤالهكێ ههمهرهنگ ل سهر رۆژئاڤا:
1ـ ئاشتی و ئارامی فێقیێ دارا ڤیانێ یه، مه ژنوی زانی (سۆتن و كوشن و قركرن و تالانكرن)، دێ بهرههمێ وان ئاشتی و ئارامی بیت.
2ـ باشه بۆ ترامپ ئێكسهر بریارا سزایێن ئابووری و دراڤی ل سهر توركیا ئیمزا ناكهت و بۆچی ژنوی ڤان دهستههلاتا دهته وهزیرێ گهنجینا ئهمریكا؟!
3ـ دڤێت PKK مایێ خوه ئێكسهر د ڤی شهرێ رۆژئاڤا دا نهكهت، ههكه دێ ئاخڤتن و ههمی تۆمهتێن دهولهتا توركیا ب بهلگه سهلمینت كو چ جوداهی د ناڤبهرا PKK و HSD نینه.
4ـ گۆتێ: ههردهمێ هوون كوشتن، دێ پارێن وان دهستهسهر كهین، بهرسڤا وی دا و گۆتێ: ئانكو بهری ئهو مه بكوژن ته ئهم یێن فرۆتین!.
ل دووماهیێ و ژبهر ڤان ههمی خالان دهمێ رۆژئاڤا بهحسێ ((مافێ مرۆڤی)) دكهت، مرۆڤ ههروهسا ههست پێدكهت ب تنێ مهبهستا وان مرۆڤێ رۆژئاڤایه، نهیێ رۆژههلاته!.
*دكتوراه فی الفقه المقارن
