رۆژا خێزانێ .. و خێزانا مه یا كوردى
- بهیار باڤى –
خێزان دهێته ههژمارتن گرنگترین یهكه یان ژى دهزگهها جڤاكى كو ئاڤاهیێ جڤاكى خۆ لسهر دگریت ,و ژبهر ئهڤێ گرنگیێ و ئهڤى رۆلێ گرنگ یێ كۆ خێزان دگێریت د جڤاكیدا وپهروهرده كرن و پێگههاندنا زارۆیان .. رۆژا 15/ 5 / 1993 وهكو رۆژا جیهانى یا خێزانێ ژئالیێ نهتهوێن ئێكگرتى ڤه هاته دهست نیشان كرن ,و بۆ ئهڤێ مهبهستێ سالانه لئهڤێ رۆژێ كارو چالاكیێن گرێداى خێزانێ و رهوشا خێزانێ وبهرچاڤ كرنا گرنگیا خێزانێ دجڤاكیدا و ههروهسا ئاریشێن خێزانێ دهێنهسازكرن ..
• جۆرێن خێزانێ و خێزانا كوردى :
ههر چهنده ژئالیێ قهباره و شێوازێ پهیوهندیێن كهسان چهندێن جۆرێن خێزانان ژئالیێ جڤاكناسان ڤه هاتینه پولین كرن .. لێ بشیۆهیهك گشتى ل رۆژگارێ ئهڤرو دو جۆرێن خێزانێ دهێنه بهرچاڤ بتایبهت ل جڤاكێن رۆژههلات وجڤاكێ مه یێ كوردى ژى ئێك ژ ئهڤان جڤاكان :
1- خێزانا كاكلك یان ژى بچویك :
ئهڤ جۆرێ خێزانێ بهرفرههترین جۆره و ههتا رادهیهكى ل ههمو وهڵاتێن جیهانێ دهێته بهرچاڤ كو ژ ژن و مێر و زارۆكان پێك دهێت وبشێوازهكێ سهربخۆ ژیانا خۆ دبهن سهر.
ل جڤاكێ مهیێ كوردى ژى ئهڤرۆ پتر ژ95 %ئهڤ جۆرێ خێزانێ یه .
2- خێزانا مهزن یا پێكڤه گرێداى :
ئهڤ جۆرێ خێزانێ ژباب و باپیر و كۆر و نهڤیان پێك دهێت كو ههمو دگهل ئێك دژین و وهكو ئێك خێزان كار وئهرك وبهرپرساتى دناڤبهرا ئهوان دا دهێته پارڤه كرن , وئهڤ جۆرێ خێزانێ پتر ل جڤاكێن گوندان و یێن ب كارێ چاندنێ و خودان كرنا تهرش و كهوالى ڤه گرێداى دهێته بهرچاڤ .
ل جڤاكێ مهیێ كوردى ئهڤ جۆرێ خیزانێ ههتا سالێن حهفتیان
ههتا رادهیهك مهزن یێ دیار و بهرچاڤ بۆ ژبهر گرێدانا خهلكى ب كارێ خودان كرنا تهرش وكهوالى و ههروهسا چاندنێ ژبهركو دئهڤان بیاڤان دا ئهو پێتڤى كهسێن كار بكهن ههبون ..
• ئهركێن خێزانێ :
د ههر جڤاكهكێ ههبیت دا خێزانێ هندهك ئهرك و ئیلتزامات ههنه مینا ئهڤێن ل خوارێ دیار :
– بایولوژى : ژ بۆ بهردهوامى دان ب كاروانێ ژیانێ و نفشێ مرۆڤى , ب رێكا ههڤبهندیێن ههڤژینیێ و زارۆكبونێ ئهڤ نفشێ مرۆڤان وكاروانێ ژیانێ بهردهوام دبیت ..
– جڤاكى : دچارچۆڤێ ئهڤێ خێزانێ دا جۆره پهیوهندیێن جڤاكى دناڤبهرا ئهنداماندا پهیدا دبن و ههر وهسا پهیوهندى یێن جڤاكى دگهل ژینگهها ژدهرڤه .
– ئابوورى : ب رێكا لێكڤهكرنا ئهرك و بهرپرسایهتى یا ئهڤ خێزانه دبیته خودان ئابور و داهاتهك تایبهت وبێى كو ئهڤ ئابورى یه ههبیت نهشێت خۆ لسهر پێت خۆ بگریت .
– كهلتۆر و رهوشهنبیرى :ههر خێزانهك ( دایك و باب ) هندهك
رهوشت و بهایێن جڤاكى بۆ زارۆیێن خۆ ڤهدگوهێزن كۆ دئهنجامده زارۆك لسهر ئهڤى جۆره كهلتورى ( روشنبیریێ ) پهروهرده دبن و پێ دگههن .
• ئاستهنگێن درێكا خێزانا مه یا كوردهوارى دا :
ل ههر جه و ههر قوناغهكێ هندهك گرێبهست و ئاستهنگ ل بهر خێزانێ و پهروهردهكرن و پێگههاندنا ساخلهم یا خێزانێ ههنه , و وهكو خێزانا مهیا كوردهوارى ل رۆژگارێ مهیێ ئهڤرو ب دیتنا من ئهڤێن ل خوارێ بهرچاڤترین ئهو گرێبهست و ئاستهنگن:
– تهكنهلوژیا نوى و ژدهستدانا كونترولێ :ب حوكمێ هاتنا ئهڤێ پێلا ئامێرێن تهكنهلۆژیا نو (انترنیت ,ستلایت , موبایل .. ) دناڤ ههر خێزانهكێ دا ئێدى بۆ دایك و بابان ب زهحمهت كهفتیه زارۆكان لسهر ئهوى شێوازى پهروهرده بكهن و پێ ب گههینن یێ كو ئهو دخوازن .. بهلكو ل گهلهك حالهتان دایك و باب ژى بونه بهشهك ژئهڤێ بهرزهبونێ !
– خاڤى و لاوازیا پهیوهندیێن خێزانى : دئهڤى چارچۆڤهى دا
بتایبهت ههكهر سهمیانێ خێزانێ یێ فهرمانبهر بیت یان پتر وهختێ وى ژدهرڤه بیت , ههتا دهما ڤهدگهریته مالێ ژى ئهوى وهختى نادهته خۆ كو دگهل زارۆكان و خێزانێ بروینیت و دان وستاندنێ دگهل ئهوان بكهت , دئهڤى حالهتى ژى دا پهیوهندى دناڤبهرا ئهندامێن خێزانێ دا سست و خاڤ دبن وههتا دگههیته رادهیهكى كهس چ ژكهسێ نزانیت وگهلهك جاران ئاریشێن مهزن رو ددهن ودوماهیێ دبیته كارهسات ژنوى سهمیانێ خێزانێ ژخهو رادبیت ! ل ڤێرێ بهرپرسایهتى یا مهزن یا ئهڤان دایك و بابایه ودڤیا ههر چ نهبیت حهفتیێ جارهكێ لسهر سفرێ دگهل ئێك رونشتبان و دان و ستاندن لسهر رهوشا خێزانێ كربان و ههروهسا ئاریشهو گرفتاریێن ههین ودیتنا رێكه چارهیهكێ ژبهرى كو مهزن ببیت و دهلیڤا چارهسهركرنێ نهمینیت !
• زۆرى یا پێتڤى و ههجهیێن خێزانێ : ئهڤهژى ئێكه ژ ئهوان ئاریشێن رۆژ بۆ رۆژێ پتر ل ناڤ خێزانێن مهدا دهێته بهرچاڤ كو داهاتێ خێزانێ چهند بیت ئێدى تێرا ئهوان پێتڤى و ئیحتیاجاتان ناكهت یێن كو خێزان ب پێتڤى دبینیت , ههر
چهنده گهلهك جاران ئهڤ ئیحتیاجاته د ( كهمالینه )!
