ریفراندۆم بوو بهرههمێ سهرپێچیا دستوورى ژ لایێ عیراقێ ڤه
پشتى سهرهلدانا سالا 1991، خهلكێ كوردستانێ ڤهگهریایهڤه، ب چو رهنگهكى دهستههلات و حوكمهت ل دهڤهرێن كوردستانى نهمابوون، ژ بهر هندێ بهریا كوردستانێ یا وى دهمى بریارا ئهنجامدانا ههلبژارتنان دا و حوكمهت و پهرلهمان ژ لایێ (پارتى و ئێكهتى)، ڤه هاتنه دامهزراندن، د ههمان دهم دا ل گۆر داخوازیا حوكمهتا فرهنسا بۆ نهتهوهیێن ئێكگرتى كۆ نابیت عیراق مایێ خوه ل مللهتێ كورد بكهن، جونكى زولمێ لێ دكهن، ئهنجوومهنێ ئاسایشا نیڤدهولهتى ب بریارا ژمارا (688) هێلا (36) یا دژه ڤرینا ئهسمانى ل دژى حوكمهتا بهعس دامهزراند، ئهڤه بخوه دانپێدانهك بوو ب ههرێما كوردستانێ ژلایێ سیاسى ڤه و دگهل دا تا نوكه عیراق ماینه ل ژێر بهندا 7 یا نهتهوهیێن ئێكگرتى.
ل سالا 2003 حوكمهتا بهعس ل عیراقێ ژناڤچوو، ل سالا 2005، حوكمهتهكا نوو هاته دامهزراندن و دستوورهك بۆ برێڤهبرنا عیراقا فیدرالى هاته دروستكرن، لێ ب مخابنى ڤه تا نوكه حوكمهتا عیراقێ سهرپێچیا 55 بهندێن دستوورى كریه، بۆ نموونه، بهندا (121) خالا (ه) ژ دستوورێ عیراقێ ئاماژه ب وێ ئێكێ دهت، كو حوكمهتا ههرێما كوردستانێ مافێ دروستكرنا هێزێن ئهمنى یێن ناڤخوه ههیه، ب ڤێ چهندێ پێشمهرگه تاكه هێزا كوردیه سنۆرێن ههرێما كوردستانێ دپارێزیت و رێخستیهكێ شرعى و قانوونی یه ل گۆر دستوورى، لێ حوكمهتا عیراقێ ب چو رهنگهكى مافێن پێشمهرگهیى (مووچه، پیداویستێن لهشكرى، چهك و تهقهمهنى) دابین نهكرینه، بهرۆڤاژى ل سالا 2012، حوكمهتا عیراقێ ل سهر دهمێ نوورى ئهلماكى پهنا بۆ گهفێن شهڕى برن.
ژ ئهنجامێ شهڕى دژى تیرۆرێ ل سالا 2014، كو لهشكرێ عیراقێ شكهستن خوارى، ههر پێشمهرگهیى بهرهڤانى ژ ئاخا كوردستانێ كر و نههێلا دهڤهرێن كوردى بكهڤنه ل ژێر دهستێ داعشێ و ب هێز و ئیراده ژى شیان دهڤهرێن دهرڤهیى ههرێما كوردستانێ ژى ب خوینا پێشمهرگهیى ئازاد بكهن و ئهڤه بوو رێخوشكهرهك لهشكرێ عیراقێ بشێت دهڤهرا مووسل ئازاد بكهت، ل ڤێره ژوونا حوكمهتا عیراقێ سۆپاسیا پێشمهرگهیى بكهت ب دانا مافێن وان، رابوو ب دروستكرنا حهشدا شهعبى وهك لهشكرهكێ ئیراقى ب هزرهكا تائیفى یاشیعى یا توندرهو، كو ب چو ب رهنگهكى ب رێیێن قانوونى دهرباز نهبوویه، لێ ب حوكمێ فهرزكرنێ ژ لایێ مهرجهعیهتا شیعى ڤه یا دهستههلاتا زۆرینه ل عیراقێ و هندهك پهرلهمانتارێن كورد یێن سهر ب ئێكهتى و گۆرانڤه دهنگ ل سهر دا شیان روویهكێ یاسایى بدهنێ، بیێ ببیته پرۆژهكێ یاسایى و خواندهك ل سهر ههبیت و ههمى پیداویستى و چهك و مووچه بۆ هاتنه دابینكرن.
بهندا (140) ژ دستوورێ عیراقێ خۆیاكریه، دهڤهرێن ناكۆكى ل سهر ههیى د ناڤبهرا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ و عیراقێ د گهل دا دهڤهرا كهركووك دێ ب ریفراندۆمێ چارهسهر بن، لێ ژ ئهنجامێ ترسا حوكمهتا عیراقێ كو كورد پتریا دهنگ دا بدهستخوڤه بینن رێگرى بجهئینانا ڤى بهندێ كر.
بهندێن (111 و 112) بهحس ل بهلاڤهكرنا سامان و نهفت و گازێ ب شێوهكێ دادپهروهرانه دكهت، لێ حوكمهتا عیراقێ نههێلا یاسا نهفت و گازێ یا د ناڤبهرا ههر دو و حوكمهتان دا بهێته دهركرن، رابوون ب دروستكرنا لێژنهكێ و ههمى یاسا گوهۆرى و پهنا بۆ بریارا تاكرهوى بر و ههولدان ههمى تشتهكى بكهنه ل ژێر كونترۆلا خوهڤه و نههێلا یاسا دهربجیت و نههێلا ژى ههرێم كار ل سهر بكهت، لهوا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ نهچار بوو، یاسا ژمارا 4 یا وهبهرهێنانێ ل سالا 2006 و یاسا ژمارا 22 یا نهفت و گازێ ل سالا 2007 دهربكهت و كار پێ بكهت، چونكى ههرێما كوردستانێ ل گۆر دستوورى مافێ دهركرنا یاسایان ههیه.
مللهتێ كورد خودان ناسنامه و رهوشهنبیریهكا جودایه ژ وهلاتێن داگیركرى، ل گۆر پرهنسیپ و یاسایێن نیڤدهولهتى ههر مللهتهكى مافێ چارهنڤیسى ههیه، بگره ژ دهركرنا بهیاننامهیا سهربهخوهیا ئهمریكا، ل سالا 1776، كو دبیته ئێكهم سهربۆرا سهربهخوهیێ، پشتى شهڕێ جیهانیێ دوویێ راگههاندنا مافێ مرۆڤان یا نهتهوهیێن ئێكگرتى هاته دهركرن، ل ڤێره دیار دبیت مافێ بریاردانا چارهنڤیسى: پێكدئێت ژ مافێ مللهتان كو ب ئازادیانه سیستهمێ سیاسى و گیان و ئابوور و سیستهمێ جڤاكى یێ خوه دیار بكهت.
