ریفراندۆم و دووماهی چارهسهریا پرسا نهتهوهى
خورشید بانى
ل وێ قووناغا كو شهڕێ سار ب دووماهى هاتى, ههموو گهلێن جیهانێ چاڤهرێبوون كو سیستهمهكێ تازه یێ جیهانێ ژدایك ببیت و چاڤهرێبوو ئهڤ سیستهمێ تازه دێ پارێزگاریێ و بهرهڤانیێ ژ مافێن مرۆڤى كهت و ئازادیێ و دیمۆكراسیهتێ و گهلێن ژێردهست. ل دهمێ جڤاكێ نێڤدهولهتى دگۆتن: 1ـ ئێدى چهمكێ دهولهتا تهقلیدى ب دووماهى هات و نهما. 2ـ نابیت جڤاكێ نێڤدهولهتى ل سهر كوشتنا ب كۆم یا مرۆڤان و مللهتان بێدهنگ بیت). لهورا پشتى ڤێ قووناغێ مللهتێن ژێردهست ل زۆربهیا وان دهولهتێن رژێمێن وان دكتاتۆر و تۆتالیتارى راپهرین و بهرخودان كرن و شۆرهشا دهسپێكرن و داخوازیا ئازادیى كرن. لێ جهێ داخێ یه سیستهمێ تازه یێ جیهانى بهروڤاژى یا حهز و ڤیان و دیتنا خهلكى ژ دایكبوو، ئهڤ جۆره سیستهمه بوو ئهگهرێ ل گهل خوهئینانا كۆمهكا ئاریشێن نهتهوهى و ئیتنى و مهزههبى. دیسا ئهڤ سیستهمه ب چو رهنگهكى نهشیا وهكو پێدڤى چارهسهریا ئاریشێن مللهتان بكهت ب تایبهتى ئهو مللهت و نهتهوهیێن ژێردهست د ناڤا دهولهتێن تۆتالیتاریدا و پێچهوانى پشتى ڤان بریاران هندهك مللهت ب درندهترین شێوه هاتنه ژناڤبرن و نموونه ژى: یۆگوسلافیا بهرێ بوو, كو ههموو جیهانێ دیت كا ناسیۆنالیستا سڕبیا چ كارهساتا مرۆڤى و بنبركرنا رهگهزى و ئیتنى ب سهرێ خهلكێ وى وهلاتى ئینا. دیسا ههروهكو رژێما بهعسا گۆربهگۆر ب سهرێ مللهتێ كورد ئیناى ل سالێن ههشتێیان ل قووناغا بوورى. ژ لایهكیڤه ئهڤه ژى وێنه یێ راست و دروست یێ درندهیى یا وان رژێمێن تۆتالیتار و دكتاتۆر نیشانا جڤاكێ نیڤدهولهتى ددهت. ژلایهكێ دیڤه بێدهنگى و خهمساریا جڤاكێ نێڤدهولهتى و دهولهتێن زلهێز و بهرژهوهندیخوازه كو رێ ل سهربهخوهیا ڤان مللهتان دگرن. ههتا ئهڤرۆ ژى جڤاكێ نیڤدهولهتى چو پرۆژهیهك ل بهردهست نینه كو چارهسهریا دۆزا مللهتێن ژێردهست بكهن, ژ بلى دووڤچوون و شرۆڤهكرنا شرۆڤهكار و چاڤدێرێن سیاسى ل سهر چاوانیا چارهسهركرنا پرسێن نهتهوهى دكهن و دبێژن كو ههكه ههر مللهتهكێ كێشهیهكا مێژوویى یا دوور و درێژ و قركرنا مرۆڤان ههبیت باشترین رێ ئهوه كو ئهو مللهت سهربخوهیا خوه رابگههینیت و ئازاد بیت. لهورا گهلێ كوردستانێ ژى پشتى سالا (1991) و هێرڤه سێ جاران جڤاكێ نیڤدهولهتى یێ ئاگههداركرى كو دڤێت مه دهولهتا خوهیا سهربهخوه ههبیت و مه نهڤێت ئهم ل گهل دهولهتا ئیراقا ههرفتى بژین. 1ـ كۆچا ملیۆنى بخوه بخوه ریفراندۆم بوو. كو گهلێ كوردستانێ گۆته جیهانا ئازاد ئهم دێ مرنێ ههلبژێرین باشتره بۆمه ژ وێ پێكڤهژیانا ل گهل عیراقێ 2ـ دیسا پشتى ژناڤچوونا رژێما بهعس و ب ریڤهچوونا ئێكهم پرۆسێسا ههلبژارتنێن عیراقێ و كوردان ریفراندۆمهكا نهفهرمى ئهنجامدا و ب رێژا (99./.) دهنگ بۆ سهربهخوهیا كوردستانێ دا. 3ـ دیسا پشتى كو (مسعود بارزانى) رێبهرێ نهتهوا كورد بریارا بوێرهك داى ل (25/9 /2017) بۆ ئهنجامدانا ریفراندۆما پیرۆز كو ب رێژا (92./.) گهلێ كوردستان دهنگ بۆ سهربهخوهیا كوردستانێ دا. لهورا دبێَژین ئهگهر ڤان (سێ) خالان جڤاكێ نێڤدهولهتى ب هیرى شرۆڤهبكهت وهكو واتهیا ڤان خالا بخوه تێبگههیت و ههلویستى ل سهر وهربگریت. دێ گههیته وێ باوهریێ كو دووماهی چارهسهریا پرسا نهتهوهى یا كوردان ل ئیراقێ تهنها دهولهتا سهربهخوهیه، دیسا كورد ژ سهربهخوهیێ كێمتر رازى نابیت. وئهگهرێ داكۆكیكرن و هزركرنا گهلێ كوردستانێ بۆ دامهزراندنا دهولهتا سهربهخوه ئهوه ههموو رێك هاتنه تاقیكرن ل گهل دهستههلاتدارێن ئیراقێ ژ (لامهركهزى و ئۆتۆنۆمى و نوكه ژى فیدرالیزم)، ئهڤجا ژ سهرۆكا ژى ژ (مهلكان ههتا دگههیته عهبادى و مالكى) لێ بێ ئهنجام بوو، تهنها دهم كوشتن بوو. دیسا شۆرهشێن كوردستانێ ب درێژاهیا (73 سالێن) دهربازبووى ههموو دهمان كورد یێ ئامادهبوو ژبۆ دانوستاندنان و ل هیڤیێ بوون كو بهرسڤێن باش ههبن و ههموو كێشه ب شیوازێ ئاشتیانه و دیالۆگێ و ل گهل رژێمێن ئێك ل دووڤ ئێكێن عیراقێ چارهسهر ببیت, لێ نهك ئێك ئاریشه ژى چارهسهر نهبوو، بهلكو ههموو دهمان ئهو كێش و ئاریشه وهكو بومبهكا باركرى لێدهات و كو ههر دهمهكى چاڤهریێ پهقینێ بوون و ههتا ئهڤرۆ ژى د بهردهوامن.