زانست وزانا … و شاشیا هندهك بۆچوونێن زانستی
د.جمعه عهباس بهندى
قووناغێن ژیانێ دا مرۆڤ تێكهلیا گهلهك پێزانینان دبیت، چ ب رێیا خواندنێ، یان گوهلێبوونێ یان د میانا سهربۆران دا، و ههولدهت ههر پێزانینهكا باش بیت بۆ رێڤهبرنا ژیانا وی ئهو ل دهڤ خوه بپارێزیت و تایبهت ههكه وان پێزانینان باگراوهندهكێ زانستی ل پشت ههبیت. بهلێ ل ڤێرێ یا فهره ئهم ژبیرنهكین ههر دهمێ ئهو پێزانینێن مرۆڤی د سهرێ خوهدا چاندین و ئاڤداین و پاش دركهڤتن شاش و بێ بنهما ژلایێ زانستی ڤه، دڤێت مرۆڤ ئێكسهر دهستان ژ وان پێزانینان بهردهت، چنكو وی دهمی ههر كریارهك یان بریارهك یان ئهنجامهك مرۆڤ بدهت ل سهر وان پێزانینێن شاش بێگومان دێ ئهنجام دهركهڤن شاش. هندهك نموونه بۆ هندهك پێزانینێن شاش: 1- ههتا نوكه گهلهك ژمه یان پتریا مه یان ئهم ههمی، ههوهسا یێن هاتینه فێركرن كو ههمی تامێن خوارن و ڤهخارنان ئهزمانێ مرۆڤی ژێ بهرپرسه وههمی تام ب وی ڤه هاتینه گرێدان، ڤێجا چ شرینی بیت یان ترشاتی بیت یان سویراتی بیت یان تهحلاتی بیت. ههتا وێ رادێ پرۆگرامێن مهیێن زانستی وهزارهتێن پهروهردێ و فێركرنێ ئهڤ پێزانینه وهك راستیهكا زانستی نیشامه دایه، ئهڤه ژی هندێ دسهلمینت و دگههینت كو ئهو لژنێن زانستی ئهوێن پهرتووكێن وهزارتا پهروهردێ ههلسهنگینن و ناڤێن خوه داناینه سهر چ ژ راستی و شاشیا بابهتان نزانن، چنكو ئهڤ بابهته ژ مێژه وهره ل وهلاتێن پێشكهڤتی نهمایه، بهلێ دبیت ههتا ڤێ دهمژمێرێ ژی قوتابیێن مه تاقیكرنێ پێ بكهن، و دهمێ خواندنا مادێ (ئهحیائی ـ زیندهوهریێ) ئهزمانێ خوه دابهشی چار پشكان بكهن دا ب ساناهی ناڤهرۆكا بابهتی بزانن و ژبهركن. بهلێ یا راست دروست چ راستیا زانستی بۆ ڤێ پێزانینێ نینه و ههمی تامێن خوارنێ و ڤهخوارنێ ب تنێ مێشكێ مرۆڤێ ژ بهرپسیاره و ههر ئهزمانێ خولیسهر هاش بابهتی نینه، یا ژ ههمی خۆشتر ئافرهت ههتا نوكه ژی دهمێ خوارنهكێ چێدكهن د بهررا تام دكهنێ دا بزانن كا یا سویره یان یا بێخوێ یه. بۆ زانین دهسپێكا بیردۆزا دبێژیت: ئهزمان ژێدهرێ تامایه دزڤریته زانایهكێ ئهلمان كو ل سالا 1901 ڤهكۆلینهك بهلاڤهكر ل سهر ڤی بابهتی و دبێژن ئهڤ بیردۆزه ب شاشی هاتیته فامكرن. 2- مه ههمیان یا گوه ل وێ رستێ بووی ئهوا دبێژیت:((العقل السلیم فی الجسم السلیم )) و دبیت مه وهسا ژبهرگربیت ههر وهك بنهمایهك ژ بنهمایێن زانستی، بهلێ ئهو بخوه رستهكا شاشه ژ لایێ زانستی ڤه، باشترین نموونه ههر ئێك ژ مه گهلهك مرۆڤێن دیتین ژ لایێ لهشی ڤه، مرۆڤهكێ ساخلهمه و ههر وهكو بهژنوبالا ههر وهك وی نینن، بهلێ ژلایێ مێشكی ڤه مرۆڤهكێ ساوێلكهیه یان یێ دینه، د ههمان دهمدا ههندهك مرۆڤێن ههیێن شهلهلینه و ههمی ژیانا وان یا ل سهر كورسیهكێ لڤۆك، بهلێ ژلایێ مێشكی ڤه ئهو هێز و شیانێن وان ههین بێ توخیبن، و باشتیرین نموونه زانایێ فیزیكی و فهلهكناسێ بریتانی یێ بناڤودهنك ((ستیڤن هۆكینغ 2018- 1942)) خودانێ پرتووكا ((موجز تٲریخ الزمن)). بۆ زانین پهرتووكا ناڤبری ل سالا 1988 هاتیه نڤێسین و ههتا سالا 2008 پتر ژ دههـ (10) ملیۆن پرتووك ژهاتینه فرۆتن و ههتا سالا 2001 هاتیه وهرگیران بۆ پتر ژ سیهـ و پێنج (35) زمانێن جیهانی، (یا فهره بێته گۆتن كو هندهك كهس ـ ئهز ژ وانامه ـ گومانێ دئێخه سهر گۆتنێن ڤی زانای چنكو پهیوهندیا وی دگهل دهوروبهرێن وی بتنێ ب رێیا لڤاندنا زبلهكهكا لڤاویا سهری بوو، وئهو لڤین دهاته وهرگێران ب رێیا ئامیرهكێ تایبهت بۆ ڤی زانای هاتبوو چێكرن، ڤێجا ژ لایێ دهمی ڤه یا ب زحمهته كهسهك بشێت ڤان ههمی پێزانینێن زانستی بێژیت بتنێ ڤێ رێیێ و ب ڤی ئامیری) لهوا دبیت هندهك كهسان زانایێ ناڤبری كارئینا بیت بۆ هندهك مهرهمێن خوه و تایبهت د هندهك بابهتێن ههستیار دا. لهورا راستیا ڤێ رستێ دڤێت ب ڤی رهنگی خارێ بێته گۆتن و نڤێسین و ژبهركرن : ((العقل السلیم یساعد علی بناو جسم سلیم )). 3- پتریا مه وهسا تێدگههن كو تشتێن گران زووتر دكهڤنه ئهردی ژ تشتێن سڤك، بۆ نموونه گهر تو لاپهرهكێ پرتووكهكێ ل گهل تهپهكا ئاسنی ژ بورج خهلیفه بهردی، بێگومان ل بهرچاڤێن مه دێ تهپا ئاسنی گهلهك زووتر گههیته ئهردێ ژ لاپهرێ پرتووك، ئهڤهژی د راستیا خوهدا یا شاشه، چنكو هێزا بای كارتێكرن كرن د بهرژهوندیا تهپا ئاسنی دا، ب دهستواژهكا دی گهر ئهم بێین ههمان كار دوبارهكهین بهلێ پشتی ئهو دهڤهر بێته ڤالاكرن ژ بای، دێ بینن كو تهپا ئاسنی ولاپهرێ پهرتوكێ ب ههمان دهم دێ گههنه ئهردی ژ بلنداهیا بورج خهلیفه. بۆ زانین زانایێ ناڤدار غالیلۆى ئهڤ ئێكه سهلماندبوو ل سالا 1598 زائینی، دهمێ ب ڤێ تاقیكرنێ رابووی د میانا خستنا دو كهرستێن جودا د قهبارێن خوهدا ل سهر بورجێ بیزا ل وهلاتێ ئیتالیا. 4- د میانا سالێن خواندنێ دا، چ ل قووناغا ناڤنجیێ یان ئامادهیێ و تایبهت د وانێن پرتووكا زیندهواریێ دا مه ههمیان یا گوه ل ههر پێنج بهیستێن ـ حواس ـ لهشی بوی، ئهوێن دبێژنێ: ((بهیستا دیتنێ وگولێبونێ و بێهنكرنێ وتامكرنێ ودهستكرنێ)). ئهڤ بهیسته وهسا یێن بۆ مه هاتینه گۆتن و شرۆڤهكرن كو ب تنێ مرۆڤی ئهڤ بهیسته یێن ههین، بهلێ پشتی زانین پێشكهڤتی دهركهت مرۆڤی گهلهك بهیستێن دی ژی یێن ههین، ژ وان: بهیستا تهوازنێ و یا ئێشانێ و یا گهرمێ و سهرمایێ و یا برسێ و تێنیاتیێ و یا دهمی. ب دهستواژهكا دی، بۆ مه ئاشگرابوو كو مه ژنیڤا ڤان بهیستنان كێمتر دزانی و ئهڤ بهیستێن دی ههمی ههر د فهرههنگا مهدا نهبوون. 5- گهلك ژمه ههوهسا هزر دكهت كو سهقایێ سار ل وهرزێ زڤستانێ ئێكه ژئهگهرێن بهلاڤكرنا ئێشان، مینا پهرسیڤێ و گهلهكێن دی، لێ ژ لایێ زانستی ڤه چ راستی بۆ ڤێ چهندێ نینه، بهروڤاژی زانست دبێژیت: ههبوونا مرۆڤی د جهێن گرتیدا تایبهت ل وهرزێ زڤستانێ پتر دهرڤهتێ چێدكهت بۆ ڤهگوهاستنا ئێشا ژكهسهكی بۆ كهسهكێ دی. ود ههمان دهمدا ڤهخوارنا ڤیتامین (C ) ژپێخهمهت چارهسهریا ڤان ئێشان و تایبهت ئێشا پهرسیڤێ، ههتا نوكه ژی چ راستیا زانستی بۆ چهندێ نینه. ل دووماهیا ڤی بابهتی بۆ مه هاته سهلاماندن كو نه ههر بابهتهكێ هاته وهرپێچان دبن ناڤێ زانستی دا، دڤێت مرۆڤ داستان بلندكهت و خوه رادهستێ وی بكهت، چنكو دبیت پاش دهركهڤیت چ راستیێن زانستی بۆ بابهتێ ناڤبری نهبن، لهورا دا مرۆڤ پهشیمان نهبیت یا باشتره مرۆڤ ههر ژدهستپێكێ گومانێ ژ ههمی پێزانینان ببهت و پسیار بكهت و ل دووڤ بابهتی بچت ههتا بگههیته یهقینێ ههر وهك ئهڤ چهنده د ناڤهرۆكا رێبازا ڤهكۆلینا زانستی دا هاتی، ئهوا هاتیه دانان ژلایێ فهیلهسۆفێ مهزن دیكارت. دیسا یا فهره بێته گۆتن: د ڤان ههر پێنچ نموونان دا زانست (وهك زانست) نهیێ شاش بوو، بهلێ زانا د شاشبوون د بۆچوون و ڤهكۆلینێن خوهدا، و پاش وان بخوه ئهو پێزانینێن شاش بۆ مه راستڤهكرنه ڤه و دبیت ئهڤه ژی د شاشبن و پشتی چهند سالهكێن دی بێنه راستڤهكرن ڤه، و ئهڤهیه رێیا راست و درست بۆ پێشڤهبرنا زانستی، ((ۆمَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْـمِ إِلَّا قَلِیلًا )) سورهتا ئیسراو- ئایهتا (85). *دكتوراه فی الفقه المقارن 2019/11/22