زیندبوونا پەیڤێ
زێرەڤان ئۆسێ
ئەو چ تشتە دەقێ ئەدەبی زیندی دكەت؟ گرنگە هەر خواندەڤان و نڤیسەرەك ڤێ پرسیارێ ب ئازرینیت و بەرسڤ بۆ گرنگتربیت؛ ژبەركو ئەڤ پرسیارە ب گەوهەرێ ئەدەبی بخۆڤە گرێداییە: شیانێن زیندیبوونێ و بەردەوامییا هەبوونێ و پەیوەندییێن دگەل مرۆڤان سەرانسەری سەردەم و بەرەبابان. دەقێ ئەدەبی زیندی نابیت ب تنێ جنكی ب جوانی هاتیە نڤیسین، بەلكو هندەك توخمێن سەرەكی هەنە وێ كویراتییێ و موكومییێ پێ دبەخشن، ئەڤجا بەردەوام دهێت خواندن و دگەل هەر بەرەبابەكێ نوو جاردی نوی دبیت ڤە.
توخمێ ئێكێ ژ وان توخمان بیرۆكەیێن مرۆڤایەتییا گەردونی نە. ئەو دەقێن باركری ب كێشەیێن سەرەكی یێن د هەبوونا مرۆڤایەتیێ دا – وەكی ئەڤینیێ، مرنێ، ئازادییێ، دادپەروەرییێ، یان هەڤرگییا دگەل خۆیاتی (زات) و جڤاكی – دشێن دگەل خواندەڤانی بەردەوام بمینن چەند رەوش و سەردەم جیاواز بن. هزرێن كویر دەربارەی مرۆڤ و سروشتێ مرۆڤان دەقی زیندی دكەت؛ ژبەركو رەنگڤەدانا هەڤركی و پێدڤیاتییێن هەڤپشك یێن مرۆڤانە ل هەمی سەردەمان.
توخمێ دی، شێوازێ هونەری و زەنگینییا زمانی و فەرهەنگییە، دەقێ زیندی ب زمانەكێ ب هێز و موسیقایەكا ناڤخۆی یا پەیڤان دهێت نڤیسین، زێدەباری وێنەیێن ئەدەبی یێن كو شوینوارێن خۆ د بیردانكێ دا دكۆلن. ب تایبەت هەلبەست كو پتر گرێدایی موسیقایێ و ڕیتمێن ناخۆڤی و دەرەكی و هێماسازییێ یە، ئەون یێن دەقی ژ دەمێ خۆ دەرباز دكەن و بەردەوامییێ پێ ددن ژ بەرەبابەكی بۆ ئێكی دی. زمان نە بتنێ ئامرازێ ڤەگوهاستنا واتایێ یە، بەلكو زمان جەستەیێ دەقی بخۆیە و هەلگرێ هەست و گیانێ وییە.
هەر وەسا رەسەنی و داهێنان ژ توخمێن گرنگن. ئەو دەقێن پێشكێشكەرێن دیتنەكا نوی یان ئەزموونەكا كێمە وێنە یا ژیانێ ئەڤجا چ د تەڤنێ خۆدا، یان د ئاڤاهییا خۆ دا، یان د ڤەگێڕانێ خۆ دا، یان د رەوانگەها خۆ یا هزری دا، كاریگەرییەكا بەردەوام و دومدرێژ بجه دهێلن. چەند دەقێ ئەدەبی ژ زارڤەكرنێ دوور بیت هند دێ بهایێ خۆ ل هەمی سەردەما پارێزیت و دێ بۆ خواندەڤان و ڤەكۆلەران بیتە ژێدەر.
هەر وەسا هێماسازی ئێك ژ توخمێن زیندبوونا دەقێ ئەدەبیە، دەقێ زنیدی پتر ژ ئاستەكی واتایێ هەلدگریت: بسەرڤەسەڤەیی و فەلسەفی، جڤاكی و كولتۆری. ئەڤ ئاستێن جودا یێن دەقی رێكێ ب هەر بەرەبابەكی ددەن رەهەندێن نوی تێدا دیار بكەن، ئەڤە ژی دوبارە ڤەژاندنا دەقییە كو دبیت ئەگەرێ زیندیبوونا دەقی.
دبیت تشتێن هەر گرنگ یێ دەقێ ئەدەبی زیندی دكەن شیانێن ئازراندنا هەست و سۆزان و ئەزموونێن كەسۆكی بن. ئەو دەقێ خواندەڤان خۆ تێدا دبینیت یان هەست ب ئەزموونا خۆ تێدا دكەت، پەیوەندییەكا كەسۆكی دگەل دا گرێددەت، ئەڤجا پەیڤێن دەقی د بیرانكا ویدا زیندی دمینن. ل ڤێرە دەق دناڤبەرا نڤیسەری و خواندەڤانی دا ژ ڤەگێرانەكا خاڤ بەر ب ئەزموونەكا هەڤپشكڤە دچیت، ئەو ئەزموون ژی دگەل هەر خواندنەكێ نوی دبیتەڤە.
ل دوماهییێ، دەقێ ئەدەبی یێ زیندی نەرماتییا هەمی سەردەمان هەلدگریت. ئەو دەقێ ب گەلەك ریكێن جودا د كۆنتێكستێن دەمی و رەوشەنبیری یێن گوهۆڕ دا دهێن شرۆڤەكرن، دێ هەردەم ل بەر خواندنێن نوی ڤەكری بن و دێ هێزا خۆ یا ئازراندنا هزر و تێڕامانان پارێزن، سەرەرایی چەند بەرەباب و رەوش بهێن گوهۆڕین.
دەقێ ئەدەبی یێ زیندی ئەوە یێ دناڤبەرا كویراتییا مرۆڤایەتییێ و هێزا شێوازی و داهێنانا بیرۆكەیان و هێماسازیێن جودا جودا كۆم بكەت، ئەو یێ شیانێن خواندنێن نوی هەی.. ئەڤ لێكرنە دەقێ ئەدەبی زیندی دكەت، هەروەكو هەر خواندەڤانە ژیانەكا نوی پێ دبەخشیت، ئەڤجا كارتێكرنا پەیڤێن دەقی بەردوام دمینن و ل هەمی سەردەمان دەق زیندی دمینیت.
ژێدەر:
توفیق الحكیم، فن اڵادب، دار الكتاب اللبنانی، 1973.
جان بول سارتر، ما اڵادب؟، مكتبە اڵاسرە، 2000.
أرسطو، فن الشعر، ترجمە إبراهیم حمادە، مكتبە اڵانغلو-أمریكیە، 2019.
رولان بارت، موت المۆلف: رۆیە نقدیە، ترجمە ألفت شفیع، روافد، 2019.
