سیاسهتا دهرڤه یا توركیا د تیۆرێن ئیدیالیزمى و ریالیزمى دا
رهمهزان نسرهددین كێڤلى
توركیا ئێكه ژ وان وهلاتێن رۆلهكێ كاریگهر د دیرۆكا نوو دا ههی ل سهر ئاستێ ههرێمى و جیهانى، دیسا د پهیوهندیێن نیڤدهولهتى و مێژوویا كهڤن دا بوویه، پشكهك ژ شارستانیهتا دهڤهرێ و ل دهمێ خودا (ئهستانه) كو ئستهنبولا نوكه یه پایتهختێ (٣) ئمبراتوریهتێن زۆر مهزن یێن جیهانێ بوویه ژ (رۆمانى) بۆ (بیزهنتینى و (عوسمانیان) حهتاكو خیلافهتا ئیسلامى هاتیه ب دووماهیئینان و توركیا نوكه دروستبووی. گومان تێدا نینه ههر قووناغهكێ دا سیاسهتهكا تایبهت ژ لایێ توركیا ڤه هاتیه پهیرهوكرن، ئهوژى یا ههڤدهمه ل گهل پێگههـ و بهرژهوهندیێن وێ یێن نهتهوهیی یانژى دگهل ئهو بارودۆخێ هاتیه گونجاندن سیاسهتا توركیا هاتیه گوهۆرین و ژ ئهڤی لای ڤه ئهم دێ خواندنا سیاسهتا دهرڤه یا توركیا كهین چ بهرى بوهارا عهربى یان پشتى توركیا تێكهلى چهندین كێشهیێن ههرێمایهتى بویی و رۆلێ وێ د سیاسهتا دهرڤه دا ژ رۆلهكێ ههڤكاری هاتیه گوهۆرین. سیاسهتا دهرڤه ئانكو كۆمهكا بزاڤ و چالاكیێن سیاسى د بوارێ دهرڤه دا و دبیت ئهڤ چالاكیه د جودا بن ژ وهلاتهكی بۆ وهلاتهكێ دى یانژى كۆمهكا پلانێن ستراتیژى یێن دهولهتێ نه د وارێ دهرڤه دا دهێنه دارێتن یان ئهو ئارمانجێن دهولهتێ نه ئهوێن ژبۆ جێبهجێكرنا بهرژهوهندیێن وێ ل یهكهیێن دی یێن دهولى دا دهێنه دارێشتن ب گشتى سیاسهتا دهرڤه ئهو ئالاڤ و رهفتار و كریارێن دهولهتێ یێن فهرمى و ئاشكهرا نه ئهوێن ژلایێ نوونهرێ فهرمى یێ دهولهتێ ڤه دهێنه راگههاندن. ل گۆر تیۆریا ئیدیالیزمى د سیاسهتا دهرڤه دا دۆپاتى ل ههڤكاریا نیڤدهولهتى دهێتهكرن، دیسا نهبتنێ دهولهت وهكو (الوحده الدولیه) بهلكو رێكخراوێن نیڤدهولهتى ژى رۆلهكێ كاریگهر ههیه د چارسهرى و ئاراستهیا سیاسهتا نیڤدهولهتی دا و گرنگیدان ب بابهتێن مافێ مرۆڤى و ئاشتى و پێكڤهژیانا مللهتان ههموو بنهمایێن ئهڤێ تیۆرێ نه و ل قووناغا بهرى بوهارا عهرهبى سیاسهتا دهرڤه یا توركیا ل سهر ئهڤان بنهمایان هاتبوو دارێتن بهلام پشتى لاوازبوونا رۆلێ توركیا د پرسێن ههرێمایهتى دا و تێكچوونا بهرژهوهندیێن وێ ههر زوو ئهڤ پرهنسیپه گوهارتیه. دهربارهى تیۆریا ریالیزمى چ یا كلاسیك یان یا نوو بیت دو پرهنسیپێن ههڤپشك ههنه دوپاتى ل وان دهێتهكرن، ئهوژى (هێزا دهولهتێ و بهرژهوهندیێن دهولهتى) دبیت گهلهك پرهنسیپێن دى ههبن بهلام ئهڤ ههردو پرهنسیپه دبنه هۆكارێ دارێشتنا سیاسهتێن دهولهتێ و ل سهر ئهڤان بنهمایان دهولهت وهكو یهكهیهكا سهرهكى د ناڤ (یهكهیێن نیڤدهولهتی) دا دهێته هژمارتن و ئهو رۆلێ رێكخراوێن نیڤدهولهتى ههی هند كاریگهریا خوه نینه وهكو ستراتیژیهتێن دهولهتێ بخوه، دبیت گهلهك جاران وهلاتێن زلهێز ئهڤان رێكخراوان بۆ بهرژهوهندیێن خوه بكاربینن، بهلێ ئهو د ناڤهرۆكا خوهدا دوپاتیێ ل بهرژهوهندیێن خوه دكهن و ئهگهر سیاسهتا دهرڤه یا توركیا بهێته بهراوردكرن ل قووناغا بهرى بوهارا عهرهبى و پشتى بوهارا عهرهبى ڤهگوهاستنهك دروست بوویه و نوكه توركیا ل گۆر پرهنسیپێن هێزێ و بهرژهوهندیان سیاسهتێ ل رۆژههلاتا ناڤهراست دكهت، رۆلێ وێ ژ نههێلانا دروستبوونا ناكۆكیێن ههرێمى بهر ب وهلاتهكێ (توسعى) ڤه دچیت ئانكو پرهنسیپێ (العمق الأستراتیژى) خواندنهك نوو بوو دهێتهكرن كا چاوا وهلاتێن زلهێز مافى ددهنه خوه ل ههر جهێ بهرژهوهندیێن وان تێكدچن مایتێكرنێ تێدا دكهن توركیا ژى د بازنێ ههرێمایهتى دا بهر ب ئهڤی ئاراستهیی ڤه دچیت. پشتى داود ئوغلو بوویه وهزیرێ دهرڤه یێ توركیا چهندین پرهنسیپ د سیاسهتا دهرڤه یا توركیا دا زێدهكرن ل گۆر تێگههێ قوتابخانا ئیدیالیزمى كو ل سهر بنهمایێ ههڤكاریا نیڤدهولهتی و ههرێمى هاتبوو دارێتن و گرنگترین ژ وان پرهنسیپان بابهتێ زیروكرنا ئاریشان بوویه ل گهل وهلاتێن ههرێمى و رۆژئاڤا بهلێ دیاره ئهڤ پرهنسیپه نهبووینه هۆكارێ هندێ كو ل سهر ئارمانجێن توركیا ب راوهستن، بهلكو ههر گوهۆرینهكا ل دهڤهرێ دروست دبیت توركیا ههول داینه بهرژهوهندیێن وێ پێڤه بهێنه گرێدان، ژ وان پرهنسیپان: دروستكرنا بهلانسێ د ناڤبهرا ئازادى و بابهتێ ئاسایشێ دا ب تایبهت پشتى بۆیهرێن (11 ئهیلولا 2001) توركیا شیایه سهركهفتى بیت د ئهنجامدانا چاكسازیان د ئهڤان واران دا. نههێلانا ناكۆكى و ئاریشان د ناڤبهرا توركیا و وهلاتێن جیرانێن توركیا دا و ل سهر ڤێ چهندێ توركیا دهست ب ههڤكاریێ كریه د بابهتێن سیاسهتا دهرڤه دا. گرتنا سیاسهتا ههمهلایهن ل گهل باردۆخێ جیهانى و ههرێمى، چونكو بۆ وهلاتهكێ توركیا ب زهحمهت بوویه ب ئێك رهههندا سیاسی سیاسهتا دهرڤه پهیرهو بكهت و ههول داینه نهبیته ژێدهرێ ئاریشان د ئاریشێن نیڤدهولهتى دا. دوباره پێداچوونا شێوازێ دبلۆماسی یێ توركى و دارێتن و پێناسهكرنا رۆلێ توركیا د گۆرهپانا نیڤدهولهتى دا. گوهۆرینا سیاسهتهكا هشك د وارێ دبلۆماسى دا بهر ب ئهنجامدانا بزاڤێن دبلۆماسی ل گهل زۆربهی وهلاتێن جیهانێ، نهخاسمه ئیسرائیلێ. ل ڤێره (جیۆپۆلتیك)ا توركیا و كووراتیا وێ یا ستراتیژى كاریگهرى ل سهر گوهۆرینا ڤان پرهنسیپان ههبوویه نهخاسمه پشتى بۆیهرێن بوهارا عهرهبى توركیا تێكهلى چهندین ئاریشێن ههرێمى بوویه ل گهل وهلاتێن جیران و پهیوهندیێن وێ ل گهل زۆربهی وهلاتان هاتیه گوهۆرین و بنهمایێ ههڤكاریێ و زیروكرنا ئاریشان هاتیه گوهۆرین و بهر ب چاوانیا پاراستنا بهرژهوهندیێن توركیا چوویه، دیسا چاوانیا بهرفرههبوونا رۆلێ توركیا چوویه چ ژلایێ سیاسى ڤه یان ل سهر ئاخێ و كونترۆلكرنا هندهك دهڤهران نهخاسمه ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ و نوكه ژى ئهگهر رێگری یێن وهلاتێن زلهێز نهبن دوور نینه توركیا ب هێزا زڤر كۆنترۆلێ ل سهر دیمهشقێ ژى بكهت نهب تنێ ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ، چونكو د سیاسهتا خوه یا دهرڤه دا توركیا كار بۆ گوهۆرینا رژێما بهشارئهسهد دكر و ب ههموو شیانێن خوه یێن مادى و مهعنهوى پشتهڤانى ل گرۆپێن ئۆپوزسیۆنا سوورى دكر ب تایبهت گرۆپێن ئیسلامى بۆ گوهۆرینا ئهڤێ رژێمێ بهلێ دیاره چهندین هۆكار ههبووینه ههمبهرى توریكا كو نهشیایه وهكو پێدڤى سیاسهتا خوه پهیرهو بكهت ژ وان:
تێكچوونا باردۆخێ وێ یێ ناڤخوه ب تایبهت گهفێن هێزێن كوردى ل باكۆرێ كوردستانێ ل سهر رژێما توركیا لاوازبوونا ئابوورێ توركیا و ههبوونا كێشه و گرفتان ل گهل وهلاتێن ههرێمى و ئهورۆپى.
تێكچوونا پهیوهندیێن وێ ل گهل رۆسیا بوویه هۆكارێ هندێ كو رۆلێ وێژى ل سووریا و دهڤهرێ بهێته (ئیحیتوائكرن).
نه ب تنێ ل گهل رژێما سووریا بهلكو ل گهل عیراقێ ژى توركیا چهندین كێشه و گرفت ههنه ژ وان ههبوونا هێزێن وێ ل سهر ئاخا عیراقێ و ههبوونا هێزێن كوردێن باكۆر ل عیراقێ ب تایبهت ل شنگالێ و مهخمۆر، ژلایهكێ دی ڤه بادهكا كهركووكێ ئێك ژ بابهتێن گرنگه بۆ توركیا، دیسا بابهتێ توركمان و پشتهڤانیكرنا وان ژى خالهكا دی یا وان ئاریشایه یێن ل گهل عیراقێ ههین.
سهرهدهریا توركیا ل گهل شۆرهشێن عهرهبى ب شێوازێن جودا جودا بوویه و زۆر ب هشیارى سهرهدهرى ل گهل شۆرهشا توونسى كریه ههروهسا ههلویستێ وێ یێ رۆن و ئاشكهرا بوویه بهرامبهر بۆیهرێن وهلاتێ مسرێ و پشتهڤانى ل هێزێن ئیخوان كریه، دهربارهى وهلاتێ لیبیا توركیا دژى هندێ بوویه كو سزایێن لهشكرى و ئابوورى ل سهر بهێنه جێبهجێكرن، ههروهسا دژى چارهسهریێن لهشكرى بوویه و دهربارهى بابهتێ وهلاتێ (بحرین) ههلویستێ وێ نهیێ رۆن و ئاشكهرا بوویه، بهلكو پتر دوپاتى ل بابهتێ چاكسازى و دادیێ دكر و توركیا مهترسى ژ دابهشبوونا ناڤمالا بهحرینى ههبوویه ب تایبهت (شیعه و سنه)..
د بابهتێ چارسهریا كێشهیا سووریا دا ئهو بژاردێن (ئوپشن) یێن بهرى نوكه ل بهر دهستێ چێكهرێن سیاسهتا دهرڤه یا توركیا هاتینه گوهارتن، چونكو باوهرى بۆ توركیا دروستبوویه كو نهشێت كار ل سهر گوهۆرینا رژێما (بهشار ئهسهد)ـى بكهت و كوردان ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژناڤببهت و نوكه توركیا یا ئامادهیه ل گهل (بهشار ئهسهدى) ژى كۆم بیت پێخهمهت ل رۆژئاڤایێ كورستانێ چ كیانێن كوردى دروست نهبن و حهتا نوكه یا سهركهفتى نهبوویه كو بشێت باوهریێ بۆ رۆسیا و ئهمریكا و فرهنسا دروست بكهت ل دور دروستكرنا دهڤهرهكا ئارام كو توركیا مفای ژێ وهربگریت بهلكو ئهو پرۆژێ وهلاتێ فرهنسا ههی بۆ دورستكرنا ئهڤێ دهڤهرێ یێ جودایه ژ پرۆژێ توركیا و د ههمان دهم دا پهیوندیێن توركیا دگهل ئهمریكا ژى لاوازیهكا بهرچاڤ ل سهر ئهڤى بابهتى ههیه و چهندین داخویانێین ههڤدژ ههبووینه، لهورا ب دیتنا من توركیا نهشیایه پهیرهوا سیاسهتهكا ئیدیالیزمى دگهل كێشه و گرفتێن ل دهڤهرێ ههین پهیرهو بكهت و ئهڤه مافێ وێ یه ژى كو دگهل روودان و گورانكاریان سیاسهتا خوه بگوهۆریت، بهلێ تێكهلبوونا بادهكان ل دهستێ توركیا دا شرۆڤهیا بۆیهران و دارێشتنا ستراتیژیهتێن دهرڤه ب زهحمهت د ئێخیت، نهخاسمه ل سهر زۆر مهلهفاتێن دهڤهرێ توركیا ناكۆكه ل گهل وهلاتێن ههرێمى و رۆژههلاتا ناڤهراست و گرنگترین خال ژى بهرى نوكه توركیا و سعودیه لسهر پرسا سووریا ئێك ههلویست بووینه بهلێ رێرهوێ بهرژهوهندى و رۆلێ وان ژ ئێك هاتیه جوداكرن و نوكه پهیوهندیێن ئهڤان وهلاتان ژى نه ل ئاستێ پێدڤى نه، بهلكو توركیا ههول داینه وهلاتێ قهتهڕ بكهته پێگوهۆرێ سعوودیه و كریه ههڤكار و ههڤپشكێ خوه ل زۆر پرسان، نهخاسمه پشتى تێكچوونا پهیوهندیێن قهتهڕێ ل گهل زۆربهیى وهلاتێن كهنداڤى و ئهڤ یاریا توركیا دكهت ئهگهر وهلاتێن زلهێز پشتهڤانیێ لێ نهكهن دوور نینه گهلهك مهترسى ل سهر سیاسهت و ئابوورێ توركیا دروست ببن.
ژێدهر:
الدكتور هیپم توفیق فیاچ, الدبلوماسیه:المساومه القسریه و السیاسه الدولیه :دور صناع القرار فی إپاره و إداره واحتواو الصراعات و الأزمات الدولیه, دار دجله, 2013
سگام حسین علون, توجهات السیاسه الخارجیه لحكومه حزب العداله والتنمیه حیال العراق, دراسات دولیه العدد 51, ص69.
سعد عبدالعزیز مسلگ, المشروع السیاسی لحزب العداله والتنمیه فی تركیا, مركز دراسات الاقلیمیه.
محمد السید سلیم, تحلیل السیاسه الخارجیه, مكتبه النهچه, الگبعه پانیه, 1998.
محمود سمیر الرنتیسی, خیارات السیاسه الخارجیه التركیه و متغیراتها الإقلیمیه والدولیه,مركز الجزیره للدراسات, 14/كانون الأول/2015.
ناجی الزبیدی/ أهداف التدخل العسكری التركی فی / جریده زمان,تاریخ دخول 24/3/2016.
تیم دان،میلیا كوركی، ستیف سمیپ نڤریات العلاقات الدولیه التخصص والتنوع،مركرز العربی للابحاپ ودراسه السیاسات.بیروت،2016.
