سیستهمێ پهرلهمانى یێ وێرانكار ل رۆژههلاتا ناڤین
پشتى شهرێ جیهانى و روخیانا ئیمبراتۆریا ئۆسمانى و جێبهجێكرنا رێكهفتنا سایكس پیكۆ ل دهڤهرا رۆژههلاتا ناڤین زۆربهیا وهلاتێن هاتینه دروستكرن ل سهر بنیاتێ سیستهمێ سهرۆكایهتى یان پاشاتى یان میرنشینى هاتینه دانان و دیار دبیت كو ئهڤ جۆره سیستهمه باشترین و خۆراگرترین سیستهمێن حوكمرانیێ نه ل ڤێ دهڤهرا پرى ئایین و نهتهوه و پرى كێشه و ناكۆكى بهلێ پشتى بۆرینا نێزیكى 100 سالان ل سهر دروستبوونا ڤان وهلاتان دێ بینى كو ل هندهكان خوهنیشادان دروستبوون و خهلك دژى خۆسهپاندنێ و سیتهمێ راوستیا و درووشمێن ئازادیێ و دادپهروهریێ بلندكرن، لێ دهستێوهردانێن مهزن هاتنه كرن و بۆ سهدهم ب تمامى ئهڤ وهلاته ژ كارئێخستن و ئهڤ چهنده بوو ئهگهر كو ئهڤ دهڤهره بهر ب قووناغهكا نوو و جودا بچیت.
وهلاتێ ئێكێ كو ل ڤێ دهڤهرێ سیستهم لێ هاتیه گوهارتن لبنان بوو كو ههر ژ سالا 1975 تا 1990 د شهڕهكێ مهزن یێ ناڤخوهییدا بوو و پاشى ل دووڤ رێكهفتنا تاییف ل سالا 1989 دهستههلات ب ڤى رهنگى هاتینه پارڤهكرن كو سهرۆك كۆمار بۆ مهسیحیان بیت و ژ لایێ پهرلهمانى ڤه دئێته ههلبژارتن و سهرۆكى پهرلهمانى بو شیعان بیت و سهرۆك وهزیران بۆ سونان بیت و ههر ژ وى دهمى ههتا نوكه بهردهوام ئهڤ وهلاته د قهیرانان دایه بۆ زانین پتره ژ دو سالان ئهڤ وهلاته بێ سهرۆك كۆمار بوو پشتى ریكهفتنا ئالیین سیاسى ژنوى سهرۆكهك ژ لایێ پهرلهمانی ڤه ههلبژارت.
سالا 2003 وهلاتێ عیراقێ پشتى روخیانا رێژما بهعس وهلاتێ دویێ بوو وهلات بوو سیستهمێ حوكمرانیێ لێهاتیه گوهارتن و ژ سیستهمێ سهرۆكاتى بوو پهرلهمانى و ئهڤ سیستهمه د دهستوورێ ههمیشهیێ عیراقێ دا ل 2005 هاته چهسپاندن و ژ وى دهمى تا ئهڤرۆ رۆژ بۆ رۆژ وهلات یێ دكهڤیته د قهیرانان دا و زۆریا دروستبوونا حزبان ب ناڤێ دیمۆكراسێ و مایتكرنا دهرهكى و ناكۆكیێن نهتهوهیى و ئایینى و مهزههبى و حزبى ئهڤ وهلاته كره وهلاتهكێ وێرانبووى و ب چو رهنگهكى ماف و ئێمناهى تێدا نه ئێنه پاراستن و عیراق بوو وهلاتهكێ تمام وێران و ژ ناڤچووى و چو سهنگهك نهما د كۆمهلگهها نێڤدهولهتیدا، مخابن ڤێ چهندێ رهنگهڤدانا خوه ههبوو ل سهر ههرێمێ و ململانیا حزبى و ناكۆكیێن سیاسى بوونه ئهگهر ههرێم ههتا نها مایه بێ دهستوور و بهردهوام قهیران ل كوردستانێ دروست دبن!
ههكه پارتى نهبا نوكه ئهو دۆخا عیراق و لبنان و هندهك وهلات كهفتینه تێدا دا ل كوردستانێ ژى ههبیت و ب تمامى، دا كوردستان وێران بیت تایبهت پشتى كو ههولهك هاتیه كرن سهرۆكێ ههرێمێ لادهن و دهستههلاتێن وى بدهنه سهرۆك پهرلهمانى ل سالا 2015 و پارتى و خهباتا 70 سالان ژ پرۆسێسا سیاسى دوور بكهن، ئهڤه ل دهمهكى كو هێشتا كورد نهگههشتینه مافێن خوه و ههر وهك ههرێمهكێن د وهلاتهكێ وێراندا وهكى عیراقێ لهورا ترسا سهركرداتیا پارتى ژ ناڤچوونا ههرێمێ و ڤان دهسكهفتان وهكر كو رێ ل ڤێ پیلانێ بگرن ئهوا ب ناڤێ دیمۆكراسیێ دئێتهگێران و رێ ل سهرۆكێ پهرلهمانى گرت و پهرلهمان ژ كارئێخست دا كو مللهتێ كورد ژ ناڤچوونێ رزگار بكهت و دیار بوو كو ئهو بریار یا دروست و حهكیمانه بوو! و بۆ خهلكى دیاربوو كو ل دهف پارتى وهلات ژ ههر موزایهدهكێ و پیلانهكێ مهزنتره.
ل سالا 2011 و تا نوكه ل چهندین وهلاتێن عهرهبى خۆنیشادان هاتنه كرن و ناڤ لێهاته دانان وهك بوهارا عهرهبى و ههتا رادهكى وهلاتێن زلهێز پشتهڤانێن داخوازیێن خهلكى بوون و پشتى ل چهندین وهلاتان سیستهم هاتیه گۆهارتن و ب رێیا پهرلهمانى كاروبارێن دهولهتێ برێڤهچووین دیاربوو كو بهردهوام قهیرانێن سیاسى و كێشه دروست دبن و ههر ئاین و مهزههبهك و پارتهكا سیاسى ههولا شكاندن و ژناڤبرنا لایهنێن دى دهت و ئهڤ وهلاته ب دروستى دابهشبوون و چ ئایین و نهتهوه و پارت د پاراستى نینن و ب تنێ بۆ بدهستڤهئینانا بهرژهوهندیان و دروستكرنا رێژا یاسایێ یا پهرلهمانێ ئێدى ب ساناهى دكهڤیت بۆ ئهجیندێن دهرهكى و ههول بۆ گوهارتنا ههر تشتهكى دهاته دان ئهڤه زێدهبارى دهستێوهردانێن دیتر.
لهورا وهلاتێن زلهێز گههشتینه وێ قهناعهتێ كو ل رۆژههلاتا ناڤین سیستهمێ پهرلهمانى سیستهمهكێ خراب و وێرانكره و ئهڤ چهنده مهترسیه ل سهر بهرژهوهندیێن وان و چو یاسا و بریارهك دهرناكهڤیت ههكه بهرژهوهندیا ئالیین سیاسى تێدا نهبیت و خۆیابوو كو ئهڤ بۆچوونه یا دروسته پشتى دروستبوونا داعش و وێرانبوونا عیراق و سووریا و لیبیا و پاشى یهمهن!! و د ڤێ قووناغا مهترسیداردا پهرلهمانى ل بن گڤاشتنێن هندهك ئالیان باوهرى ژ چهند وهزیران ستاند كو حوكمهت ژ ههر دهمهكێ دى پتر پێدڤى پێ ههبوو! لهورا زۆربهیى وهلاتێن ڤێ دهڤهرێ بیر ل وێ چهندێ كریه ل گهل دادپهروهریێ سیستهمهكى دانن كو وهلاتێ یێ پاراستى بیت ژ ههر تێكدانهكى و نوكه توركیا یا بهر ب سیستهمێ سهرۆكاتیێ ڤه دچیت و د دستوورى دگوهۆرن بۆ ڤێ مهرهمێ و رۆسیا بۆ چهندین جاران دهستوور گوهارت بۆ خوه پاراستن ژ تێكدانێن ناڤخۆیى و مایتكرنا دهرهكى كو سیستهمێ پهرلهمانى رێخوشكهر و ئهگهرێ سهرهكى یێ روودانا ڤان قهیرانایه.
بهلێ راسته سیستهمێ پهرلهمانى سیستهمهكێ وێرانكره د ڤێ دهڤهرێدا چونكى زۆر ئایین و نهتهوه و مهزههب تێدا ههنه و یهك دونیا حزبا تێدا دروست بووینه و ههر ئێك بۆ بدهستڤهئینانا بهرژهوهندیێن خوه كاردكهت لهورا گرنگه خهلك ب ناڤێ دیمۆكراسیێ و پشكداریكرنا ههمى ئالیان د پهرلهمانیدا و دارشتنا سیاسهتا وهلاتى ژلایێ پهرلهمانیڤه نه ئێته خاپاندن و بۆ قووناغا داهاتى و پشتى دابهشبوونا دهڤهرێ ب تنێ دادپهروهرى ل گهل سیستهمێ سهرۆكاتى یان پاشاتى باشترین چارهیه بۆ بهرقهرابوونا ئێمناهیێ و نهمانا قهیران و كێشهیان ل رۆژههلاتا ناڤین.
