شـەڕێ پـەیڤا بیانـی، لاوازکرنا زمـانـێ كوردی یە
ئیبراهیم سدقی
هەر زمانەكێ خۆسەرییا خۆ وەرگریت، دێ تووشی پێلێن دژایەتی و دوبەرەكیێ بیت، ئەو پێلە ژ دەرڤە بن یان ناڤخۆیی بن، زمانێ كوردی ژی ژ وان پێلان یا بێبەهر نینە، بەلكو گەلەك جار پێلێن ناڤخۆیی دژوارترن ژ یێن ژ دەرڤە! تایبەت دەمێ بابەت دبیتە بنكۆك و ڕها پەیڤ و ئاخفتنێ. ئەم گەلەك جار دبینین دژایەتییا پەیڤا بنیاتبیانی دهێتەكرن، تایبەتی بنیات عەرەبی، ئەڤە ژی ژ بەر وێ هەستیاری و دژایەتییا سیاسەت و دیرۆكا هەردو نەتەوانە ل گەل ئێك، ئێدی ڤێ چەندا هەنێ كارتێكرن ل سەر هەمی جوونێن بابەتان كر، تایبەت بابەتێ زمانی، دێ بینی دژاییەتییەكا دژوار ل سەر پەیڤا بنیاتبیانی یا دهێتەكرن، ئەو دژایەتییە ژ ئالییێ نڤیسەر و ئەكادیمی و دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ و زمانزان و زمانحەزان ڤە پترە ژ خەلكێ دی. دژایەتییا پەیڤا بیانی خزمەتكرنا زمانێ كوردی نینە، بەلكو دوژمناتییا زمانی یە. ئەز دبێژمە ڤێ دوژمناتیێ «خۆپێڤە پەقاندنا زمانی». ب ڕاستی هەر زمانێ پەیڤێ وەرنەگریت و نەدەت، ئەو زمان یێ مری یە، چونكی بهێزترین تیۆریێن زمانی پشتڕاستیێ ل وەرگرتن و دانا پەیڤا بیانی دكەن و پشتڕاست دكەن كو ئەو زمانێ پەیڤا بیانی وەرنەگریت، دمریت و نامینیت. نڤیسەر و شارەزایێ زمانێ كوردی و ڕهناسییا پەیڤان (دەیڤێد ماكەنزی) دبێژیت: «زمانێ كوردی د دیرۆكا خۆ دا ب زیرەكی ل گەل پەیڤێن بیانی ڕەفتار كرییە. بۆ نموونە، پەیڤێن ژ عەرەبی و فارسی و توركی و یێن دی یێن بیانی وەرگرتین، نەهێلایە وەك خۆ بمینن، بەلكو ئەو پەیڤ ئێخستینە د ناڤ سیستەمێ خۆ یێ دەنگی و ڕێزمانێ دا. بۆ نموونە، پەیڤەكا عەرەبی یان فارسی یان توركی وەرگرتییە و پاشگرەكێ وەكی (كرن، ڤان، خانە) لێ زێدە كرییە و كرییە پەیڤەكا كوردی یا نوو. ئەڤ پرۆسەیا كوردیكرنێ، نیشانا هێز و لڤاندنا زمانی یە، نە یا لاوازییێ یە.»
ئەگەر ئەم بهێین و دو پەیڤان وەك نموونە بۆ بابەتی وەربگرین، پەیڤا (یاسا) و پەیڤا (قانوون) نە، كو دبینم گەلەك جار زمانزان و زمانحەز و نڤیسەر بۆ بكارئینانا وان د بەرهەمان دا شەڕی ل سەر دكەن، بێ كو هندەك ژ وان بنكۆك و ڕها وان بزانن، ل بیرا منە جارەكێ نڤیسەرەكی گۆت: تە بۆچی پەیڤا قانوون یا عەرەبی ل شوونا پەیڤا یاسا یا كوردی بكارئینایە؟
د ڕاستی دا، نە یاسا كوردی یە و نە قانوون كوردی یە!
بەلكو پەیڤا (یاسا) ڕها وێ مەغۆلی یە. د زمانێ مەغۆلی یێ كەڤن دا پەیڤا «zasag»هەبوو، كو ب چەند مەعنەیەكان ڤە گرێدای دەستهەلاتێ بوو، وەك: بڕیار، حوكم. ئەڤ پەیڤە ب خۆ ژی مەعنایا وێ «ڕێكخستن و چێكرن»ە، پەیڤ ب ڕەنگەكێ گشتی بۆ سەردەمێ (جەنگیز خانی) ڤەدگەڕیت. جەنگیز خانی كۆمەكا قانوون و دەستوورێن نەنڤیساندی دانان كو ب ناڤێ «Yassa» یان «Yasaq» دهاتنە نیاسین. ئەڤ «یاسایە» بۆ ڕێكخستنا ژیانا لەشكری و سیاسی و جڤاكی یا ئیمپراتۆرییەتا مەغۆلی یا بەرفرەه هاتبوو دانان.
پشتی ئیمپراتۆرییەتا مەغۆلی ل سەر ئاسیا و ڕۆژهەلاتا ناڤین زالبوویی، گەلەك پەیڤێن مەغولی، ب تایبەتی یێن گرێدایی كارگێری و لەشكری كەفتنە د ناڤ زمانێن دی دا. پەیڤا «یاسا» ژی ئێك ژ وان بوو. زمانێن توركی (توركییا عوسمانی) ئێكەمین زمان بوو كو بەرفرەهی ڤێ پەیڤێ وەربگریت. د زمانێ توركییا كەڤن و یێ عوسمانی دا، پەیڤا «yasa» یان «yasak» ب مەعنایا «قانوون» و «قەدەغە» هاتە بكارئینان. هەتا نوكە ژی د زمانێ توركی دا پەیڤا «yasa» مەعنایا «قانوون» ددەت و «yasak» مەعنایا «قەدەغەكری» ددەت. ژ بەر تێكەلییا سیاسی و ژیانا جڤاكی یا د ناڤبەرا كورد و توركان دا، ئەڤ پەیڤە ژ زمانێ توركی ــ ب تایبەتی توركیا عوسمانی ــ دەربازی زمانێ فارسی و كوردییێ بوو. ل دەستپێكی مەغولان بۆ سیستەمێ كارگێری و لەشكری بكاردئینا، پاشی دەولەتا عوسمانی هات و د قانوون و بڕیاران دا بكارئینا. وەك ژی پەیڤا (یاسا) ئەگەر مەرەما مە جهگرتنا وێ د نڤیسینێن فەرمی دا بیت، ژی وێ ل سەردەمێ دەولەتا عوسمانی دیار دەست پێ دكەت، لەوا ژیێ پەیڤێ ٤٠٠ هەتا ٥٠٠ سالانە. ژ بەر كو ب ڕێیا عوسمانییێ كەفتییە د كوردییێ دا، ل دووڤ هندەك بەلگەنامەیان ژییێ پەیڤا (یاسا) د كوردییێ دا دزڤڕیتە بەری ٢٠٠ هەتا ٣٠٠ سالان.
هندیكە پەیڤا (قانوون)ە، بنەچەیا یۆنانی (یۆنانی): ڕها وێ زمانێ یۆنانی یێ كەڤنە. د وی زمانی دا پەیڤا «kanṓn» هەبوو. مەعنایا «kanṓn» ل دەستپێكێ تشتەكێ مادی بوو، ئانكو دارەكێ ڕاست یان هەر تشتەكێ بووبا پێڤەر كو بۆ پێڤان و ڕاستكرنا تشتان دهاتە ب كار ئینان. ب بۆرینا دەمی مەعنایا پەیڤێ بەرفرەهتر لێ هات و بوو ئاماژە بۆ تشتەكێ نموونەیی یان ستاندەرد. ژ (پێڤەرێ ڕاستكرنێ) بوو (قاعیدەیەكا ڕەوشتی یان جڤاكی). ب ڤی ڕەنگی «kanṓn» بوو مەعنایا «قاعیدە، بنەما، ستاندەرد» هاتە گوهۆڕین.
زمانێ لاتینی، كو زمانێ ئیمپراتۆرییەتا ڕۆمانی بوو، پەیڤ ژ یۆنانییێ وەرگرت و كرە «canon». ئەڤ پەیڤە ب تایبەتی د چارچۆڤەیێ قانوونێن كلێسا و فەلسەفێ دا هاتە ب كار ئینان. زمانێ ئارامی كو زمانێ زانست و ئەدەبیاتا دەڤەرێ بوو بەری ئیسلامێ و پشتی وێ ژی، پەیڤ وەرگرت و كرە (qānōnā). زانایان گەلەك بەرهەمێن یۆنانی وەرگێڕان و ئەڤ پەیڤە د ناڤ وان بەرهەمان دا بوو. پاشی پەیڤ ژ ئارامییێ بۆ عەرەبییێ هاتە ڤەگوهاستن، ل سەردەمێ ئیسلامێ چاخێن (٨ هەتا ١٣)، لڤینەكا مەزن یا وەرگێڕانێ ژ زمانێن یەونانی و ئارامی بۆ عەرەبییێ دەست پێ كر. وەرگێڕێن مەزن وەكی (حەنین بن ئیسحاق)ی، پەیڤا «qānōnā» ڤەگوهاستە سەر زمانێ عەرەبییێ و كرە «قانون».
ئێك ژ ناڤدارترین بەرهەمێن كو ئەڤ پەیڤە تێدا ب كار هاتی، كتێبا (القانون فی الگب) یا فەیلەسۆف و زانایێ مەزن (ئیبن سینا) یە. ل ڤێرە «قانوون» ب ڕامانا «بنەما و قاعیدەیێن دەستپێكی» یێن زانستێ نۆژدارییێ دهێت.
زمانێ عەرەبی ب سەدان سالان زمانێ زانست و ئایین و كارگێرییێ بوو ل ڕۆژهەلاتا ناڤین، پەیڤا «قانون» ب ساناهی كەفتە د ناڤ زمانێن دەڤەرێ دا، وەكی كوردی، فارسی و توركییێ.
تێكەلیا كوردان ل گەل ئیسلامێ و بكارئینانا زمانێ عەرەبی د قوتابخانە و مزگەفتان دا، ڕێخۆشكەرەك بوو كو ئەڤ پەیڤە و پەیڤێن دی یێن عەرەبی ببنە پشكەك ژ زمانێ كوردیێ. ژییێ پەیڤا «قانوون» د كوردیێ دا سالەكا دەستنیشانكری نینە، لێ ژ بەر زانست و ئەدەبیاتا ئیسلامی بۆ چاخێن (٩ و ١٣) ڤەدگەڕیت. بەلگەنامەیێن وێژەیی یێن كوردی یێن كەڤن، وەكی بەرهەمێن عەلیێ حەریری و مەلایێ جزیری پڕن ژ پەیڤێن عەرەبی. دەمێ جزیری دبێژیت:
خەت و خال و كەمان و تیر و ئەبرۆ
هەمی شاهن، دڤێن قانوون و یەغما
ژ قانوونێ خەتا تە كەس نەدەرچوو
نە ئیسلام و نە گەبر و نە تەرسا.
ئەگەرەكێ مەزن هەیە كو پەیڤا «قانوون» د وان سەردەمان دا یان ژی زووتر هات بیتە بكارئینان. دشێین بێژین كو ژییێ پەیڤا «قانوون» د زمانێ كوردییێ دا ب كێمی ١٠٠٠ سالان یان پترە. ژ بەر كو هاتنا ئیسلامێ بۆ دەڤەرێ ژ هاتنا مەغولان كەڤنترە، لەوا پەیڤا «قانوون» گەلەك ژ پەیڤا «یاسا» كەڤنترە د كوردییێ دا.
مەرەم ژ ڤێ چەندێ هەمییێ ئەوە، كا بنكۆك وان پەیڤان ژ كیڤە یە و كێژ نێزیكی كوردییێ یە بۆ كەڤناتییێ، دو پەیڤن بنیاتبیانی نە، بلا هەردو هەبن، گرنگ زمانێ كوردی پێ زەنگین بیت، نە كو ژ بەر سەرڕەقی و ئێكڕكییا مە زیانێ بگەهینە زمانی. قەبوولكرنا پەیڤا بیانی، زەنگینیكرنا زمانی یە، بەروڤاژی دبیتە كوشتنا زمانی!
