شهش ڕۆژ ل سنه
د. سالار عوسمان
پشكا ئێك
بۆ جارا سیێ یه دچینه ڕۆژههلاتا كوردستانێ، ئهڤ جاره ژى (ئێكی ئۆكتۆبهرا 2019)، وهكو گههشتینه سنوورێ باشماخێ، خهمهكا كوور ئهم داگرتین، مانێ دڤێت بۆ سنوورێن مه، ڕێگوبان و دهروازهیێن مه د وهسا بن، ب ناز و ب خزمهت؟!…
حورمهتهكا زۆر ل مه گرتن و ههڤالێن ل گهل شاندێ فهرمی ئهم پهڕینهڤه، لێ ئهوجهێ دى خراپتر بوو!.. دێ، ژ وان پشكهك ژ قهدهرا مه دیتی ئهو دیمهنێن بێ نهزانه بیت!.. لهورا (سوهراب) گۆت: پێدڤیه بهردهوام چاڤێن خوه بشۆین!..
ها، ل ژبیرا من نهچیت، ئهز بهحسێ سهفهرا شاندێ وهزارهتا رهوشهنبیری و لاوان یا حوكمهتا ههرێما كوردستان دكهم بۆ سنهیێ، بۆ پشكداریكرن د نهههمین پێشانگهها نێڤدهولهتی یا كتێب دا له سنه.
پشتى نیڤڕۆ گههشتینه مهریوان، ئهو باژارێ زۆر ماندى و خهمهكا زۆر ژى له نیگاكانیا، پشتى نانخوارنێ، سهرهك مه ل بازاڕى دا، وهك ههردو سهفهرین پێشین، له سه و سایه و سێبهرا دار و درهختێن مهریوان مه چایهك ڤهخوار و دووڤدا بهدهم ڤهگهڕیاینهڤه
گههشتینه سنه، دیسا ئاویهر ل ئامێزا وێ گرتینهڤه، سنه و ئاویهر، وهك ههولێر و قهڵات، سلێمانی ئهزمڕێ، دایك و كوڕ ژێك جودانابن، له هۆتێلا بزگوڕمان نڤستین، ههندهك ژ مه ل هۆتێل جهانگهردی و هندهك ژ مه ل هۆتێلا شادی، كو ستافێ ههردو هۆتێلێن میڤاندۆستن و ب خوارن و خزمهتێ ژى، كورد و تهنێ، ئهلحهقی دبێ قسویرن!..
رۆژا دی، واته دوی ئۆكتۆبهرێ، پشتى تێشتێ، بهرى ل دهستپێكا ڕێوڕهسملن، مه سهرهك ل ستاندێ وهزارهتێ دا و پتریا كار د تهمام كربوون و ئهو سهرنجانه ژى، كو ههمان بوو، پێكڤه مه چارهسهرمان كر.
ڕێوڕهسمان دهستپێكر، كۆمهكا گۆتاران پێشكهشكرن، گۆتارا وهزارهتا رهوشهنبیری و لاوان ـ مه پێشكێشكر. ژ پێشوازیێ، بێدهنگیا هۆڵێ و چهپڵهڕێزانا ئامادهبوویان ئهوا مه خواندی، كو گۆتار زۆر ب دلى بوو، دووڤداتر ژى، ل دیمانه و دیدارێن لابهلا ژى ههر ئهو بهیستى، كو گۆتارا وهزارهتا ڕهوشهنبیری و لاوان یا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ ب دلى چهسپی بوو، ڕاسته مه بهحسێ چهمكگهل یا (پهیوهندی، كلتوور، كتێب و ئاشتی دناڤبهرا گهلان دا) كر، لێ ئهوا پتر سهرنجا ئامادهبوویان ڕاكێشاى، ڕۆحا كوردێن گۆتارێ بوو، تایبهت دهمێ مه گۆتى: “سنه و ههولێر ههمان سۆزمان پێدهبهخشن و ئێمه میوان نین و ئێوهیش كه دێنه ههرێمی كوردستان میوان نین!.”
ئهڤ ساله ژى، واته بۆ سالا سیێ شهریتا پچڕاندى یا پێشانگههێ ب مه هاتنبوو دهسپێرین و ئهم ژى ب سۆپاسى ڤه پێشانگههێ ڤهدكهین و ل وێرێ و ل ڤێره ژى هیڤیا سهركهفتنێ و بهرفرههبوونێ بۆ پێشانگههێ دخوازین.
كۆمبوون ل گهل بریكارێ وهزارهتا رهوشهنبیری یا ئێرانێ
ههر ل ڕۆژا ئێكێ دا، ل گهڵ خانم (د لادن حهیدهری)، بریكارێ وهزارهتا فهرههنگ و ئیرشادت كۆماری ئیسلامی یا ئێرانێ كۆمبووین، ئهوان ناڤ ل وهزارهتا رهوشهنبیری ناڤێ فهرههنگ و ئیرشادێ، ئهڤ جوداهی ناڤ و ناڤلێنانا ل ههموو دونیایێ دا ههی، ههتا تێكهلكرنا بوارێن وێ ژى، بۆ نموونه وهرزش و لاوان یا مه تێكههلی رهوشهنبیریێ كریه و پێشتر ژى دو وهزارهتا جودا و سهربهخوه بوون، ههندێ وهلات گهشتوگوزار و هندێ وهلاتێ وان ئایین خستینه ناڤ كلتوورى و ئێدى ههر وهڵات ل دووڤ تێگههشتن و ئارمانجێن ڤێ ناڤلێنانێ و تێكهلكاریێ د بوارێن وێ دا ههس!..
(خانم حهیدهری) ژنهكا هێمنه، دكتۆرا د یاسایێ دا ههیه و بهرى هندێ ببیته ب بریكار، ڕێڤهبهرا یاسایى یا دیوانا وهزارهتێ بوویه و جارا ئیكێ یه ژى پشكداریێ د پێشانگهها نێڤدهولهتی یا كتێبێ دا دكهت له سنه.
د ڤێ دیدارێ دا مه بهحس له پهیوهندیێن كلتووری دا كر و ڕۆڵێ مه یێ كتێبان د ژیانا گهلان دا و پرس و پرۆسا خستنهڕوویێ و هیڤیا وێ چهندێ ژى مه خواست، كو بایهخهكێ پتر ب پێشانگهها پارێزگای كوردستان/سنه بدهت و بهرفرههتر لێبهێت.
ههر د ڤێ دیدارێ دا مه بهحس له بایهخ و گرنگیا ههردو پێشانگههێن نێڤدهولهتیی ههولێر و تاران ژى كر و مه جهخت ژى ل وێ ئێكێ كر، كو دبیت كلتوور ئاشتیانه ب جوداهى گفتوگۆیێ بكهت.
دمینیتهڤه بێژم: پێش ڤێ كۆمبوونێ، ئهو دهمێ ل گهڵ (خانم حهیدهری) سهردانا ستاندێ وهزارهتا رهشهنبیری و لاوان یا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ كرى، ب دیاری كتێب مه پێشكێش كر، كو تایبهت بوو ب زمان و مێژوو و جوگرافیا ههورامانێ.
بهشی دوویێ
د. سالار عوسمان
قوتابخانا ئهبرار، نموونهیهكا بالكێش و جوان!..
له ڕۆژا سیێ ژ گهشتا مه، ل سهر داخوازا خوه مه سهردانا قوتابخانا ئهبرار كر، ئهو قوتابخانا كچێن وێ نهك ههر د زیرهك بوون، ژیر و دووربین ژى بوون، پێشوازیهكا گهرم ل مه كرن، بابێ هندهك ژ قووتابیان ژی، ب مهبهستا دیدار و گهنگهشێ، تهشریف ئێنابوو!..
مامۆستایان و ڕێڤهبهرێ قوتابخانێ ژى زێدهى رادێ پهرۆشێ زانست و پێشكهفتنێ بوون، زۆر ب پهرۆشى داخوازیا وان دكر، نموونا قوتابخانا سهركهفتى بوو، مه دیتن و بهحس ل چیرۆكا سهركهفتنا خوه ژى بۆ ئهوانێن دیتر بكهن، من ژى بهڵێنی وێ چهندێ پێ دان، كو ڤى بهسى ل گهڵ ههڤالێ منێ عهزیز وهزیرێ پهروهرده بكهم.
نموونا بالكێش چ بوو؟ .. ئهوان هۆلا خواندنێ یا تایبهت بۆ مامۆستایان ڤهكربوو، نهك بۆ قوتابیان، بۆ نموونه هۆلا جوگرافیێ، تایبهته ب مامۆستایێ جوگرافیایێ ڤه و یێن دیتر قوتابیانن، ل ههر پۆلهكێ بن، كو وانهیا جوگرافیا وان ههكه ههبوو دێ هێنه وێ هۆلێ و … ژبیرا من ژى نهچیت، ههر هۆلهكێ ب گۆرهى سروشتا وانێ جوان ڕازینراوى، بۆ نموونه هۆلا جوگرافیێ پێكهاتی یى ژ نهخشه و هێما و ئاماژێن زانستێ جوگرافیێ و یێن دیتر ژى بۆ زمانێ ئینگلیزی ژى هۆڵهكا تایبهت و ڕازاو و پهیوهندار ب زمانێ ئینگلیزی و …هتد.
ـ ژ دل مه دهستخۆشی لێكرن و 100 دانه ژ كتێبێن كوردی رژى مه وهك دیاری پێشكێشی كتێبخانا وان كر.
ههڤژینا (عهباسی كهمهندی) گلهیی ژ هونهرمهندان ههیه!..
ههر ل میانا وێ گهشتا كلتووریا شهش ڕۆژی دا، سهردانا مالا خانما شاعر (سیمین چایچی) مه كر و مه گۆه ل پهرۆشا وێ خانمێ گرت، سهبارهت دونیایا ئهدهبیاتان، چونكو خانم چایچی ههر تهنێ شیعرێ نانڤیسیت، د ئهدهبێ زارۆیان ژى دا خودان بیرۆكه و بهرههم و خهم كویره!..
ههڤال ل گهل شاندى چووینه مالا هونهرمهندێ مهزنێ كورد (عهباس كهمهندی)، ل وێرێ سرۆر خانا خێزانا وى و سهمیره خان كچا وى پێشوازیهكا كوردانه ل مه كرن و بهدهم شهوچهر ڤه، بهشێ ل لاپهرێ یادگاریا ئالتۆنیێن (كهمهندی) گهورهمان ههڵدایهوه و له ناڤ پهیڤینان دا سروور خانا ههڤژینا كهمهندی گلهیی ل پشهك ژ هونهرمهندانه كر، كو ژبلى وێ چهندێ كو ئیزنێ وهرناگرن، ب سهقهتی گوهۆرینێن كهمهندی دبێژن مهزاج و ڕۆحا كهمهندی و یا مه و ههوادارانێ دهشێوێنن!.. پێش وان دو سهردانان ژى، ئێڤاری سهرهك مه ل گۆڕهپانا ناڤداران دا، كو ل بهرزایانێن ئاویهر و د باخچهیهكێ جوان دا پهیكهرێ كۆمهكا ناڤداران ب مهزنی ڤه دچنه سنه، ل وێرێ ڕۆحا مه تژی كر ژ مهزنیێ، چونكو كورد كهسایهتیێ زۆر مهزنێ ههست و پێدڤیه بهردهوام، نهوه پشتى نهوهى ب مهزنیڤه بنیاسین و یادا وان بكهین!..
د حزوورا ڕۆحا (سهید عهلی ئهسغهری كوردستانی) دا
كو ل گهڵ ههڤالێ عهزیزى (ڕێدار سابیر) شاعر و ب یاوهریا برایێ بهڕێز (حهمید ڕهزا) برێكهفتین بۆ (سهڵوات ئاوا)، قهیرێك مه بهحس ل مهزناهیا وى زاتى كر، كو چاوا شهڕێ سهردهمێ خوه كریه و پڕ ب مهزنیا زێڕینا خوه هاوار كریه: (ڕۆژی جهژنه چاوهكانم مهوسیمی ئازادیه …).
نێزیك بووینه، مهزارهكێ ب ههیبهت، مه ههموویان، وهك وێ چهندێ ئێك ههست مه ههبیت، بێدهنگ بووین، ب بێدهنگی لهسهر مهزارهكى دا وهستاین و نزا و دروودا مه بۆ ڕۆحا پاكا وى مرۆڤێ مهزن هنارت.
ههر بۆ پتر زانیاری، مهزارێ بابێ وی ژى ل تهك خوهدایه و ههقه ئهڤێ ژى بێژین، كو ل ناڤ خێزانهكا ئایینی دا و ل وى سهردهمى و ڕووكرنا هونهرێ سترانێ، ههلویست دڤێت، ههڵویستهكێ پڕ و پڕ ژ شانازیێ!..
كورتهیهك ژ ژیانا هونهرمهندێ مهزن.
سهید عهلی ئهسغهری كوردستانی، كو هند ل توێژهران و مێژوونڤیسان ب پێشهنگێ سترانا كوردی دادنن، كوڕێ سهید نیزامهدینێ كوڕێ سهید جامی ـ یه و ل سالا 1882 له ئاوایێ (سهڵوات ئاوا) نێزیك باژارێ (سنه) ژدایك بوویه.
ل تهمهنێ 22 سالی دا ل گهل (ماه شهرهف خاتوون) ژیانا ههڤسهریێ پێكئێنایه و پێنج زارۆ ب ناڤێن: (عهبدولئهحهد، مهسیح، سهید عهلی ئهشرهف، زارا و شهرافهت) بووینه.
كوردستانی، شیعرا شاعیرێن مهزنێن كورد كرینه ستران و زێدهتر ژ 14 مهقام و سترانێن ب نرخ بۆ بجێهێشتووینه.
هونهرمهندێ مهزنێ كورد (سهید عهلی ئهسغهری كوردستانی) ل تهمهنێ 55 سالی دا وهغهركریه و له ئاوایهكێ خوهی دا ب خاكسپاردیه.
