عهلى وهردى و كلیلا نیویۆركـ
نڤیسهر و زانایێ ناڤدار عهلى وهردى (1913 – 1995) دهمێ قوتابیێ دكتۆاریێ ل زانكۆیا نیویۆرك ل سالا 1948 سمینارهكا ڤهكرى ب ناڤێ “رۆلێ مێشكى د دهستنیشانكرنا ژیانا جڤاكى” دا ل جهێ سهرۆكێ وێ زانكۆیێ ریچارد جیرالد پێشكێش كر، مهزنێ نیویۆرك سمینار ب رێڤهبر و پشتى سمینارێ ب شانازى ڤه باوهرناما وهلاتیێ ئهمریكى و كلیلا باژێرێ نیویۆرك ب عهلى وهردى بهخشى، ب رێكا وێ باوهرنامه و كلیلێ ههر دهمهكى وهردى دشێت قهستا ئهمریكا بكهت بێ پاسپۆرت و ڤیزه و ئهڤه ب خوه رێزهكا تایبهته ههر چهند سالان جارهكێ ل كێمهكا كهسان دهێته گرتن.
بهرى وهردى ئهمریكا بهێلیت حكوومهتا ئهمریكا چهندین ههلبژارتن ئێخستنه بهر دا ل ئهمریكا بمینیت و ئێك ژ وان ههلبژارتنان ببیته وانهبێژ ل زانكۆیا نیویۆرك، پاش دهرگههێن پێشكهفتنێ بۆ دڤهكرینه، ههمان دهم ژى بازرگانهكێ مهزنێ ئهمریكى كو خهلكێ نیویۆرك بوو دهلیڤهكا زێرینا كارى دا وهردى، دا ل ئهمریكا بمینیت و نهڤهگهریته بهغدا، لێ بهرۆڤاژى ڤان داخوازیان وهردى ڤهگهریا بهغدا و سۆز دا چ كاران نهكهت ژبلى خزمهتا گهل و وهلاتێ خوه، وهردى گۆته دۆستێن خوه یێن ئهمریكى وهلاتێ من پێدڤى ب شیان و بهرههمێ من ههیه، دڤێت ڤهگهرمه ناڤ خهلكێ خوه و ژ ئهمریكا بچم. ههر زوو و پشتى زڤرینێ ل سالا 1950ێ عهلى وهردى ئێكهم بهرههمێ خوه (خوارق اللاشعور) دا چاپێ و بهایێ ههر پرتووكهكێ مینا ئهو ب خوه دبێژیت بهایێ پلێتهكا چوونه ژوورا هۆلا سینهمایێ خهلكێ پێ چێ ببیت بكڕن و بخوینن، دهمێ كهفتیه پرتووكخانان دژایهتیهكا مهزن دگهل هاته كرن، تووشى مهزنترین ههوا ریكلاما ههڤدژ بوو، پرتووكێن وى هاتنه ژناڤبرن، پۆلیسان ملێن وى گرتن و بۆ دهمێ سێ رۆژان هاته زیندانكرن، ب پشتهڤانیا زانایێن ئایینى یێن مزگهفتا كازمیێ خهلك ل سهر هاته هاندان و بۆ دهمێ چهند رۆژهكان نهدشیا بچیته ناڤ زارۆكێن خوه، ل مالا ههڤالهكێ خوه ما، دا خوه ژ كهرب و سهرپێچییا وان نهزانان ب پارێزیت، ل جاده و كۆلانان سهرپێچى ل سهر هاته كرن، ژبلى هێرشكرنا ل سهر مالا وى و شكاندنا دهرگهه و پهنجهرێن مال ب تیڤلێن زهبهشى هێرش ل سهر هاته كرن، ههر باشبوو نههاتیه كوشتن. پاش وان زانایان وهردى كێشا دانوستاندنهكێ دا یا مایى ژ ههتكبهریێ ب خهلكى بدهنه دیتن و پتر شهرمزار بكهن. ئهو ژى ل هۆلا خرڤهبوونان ل مزگهفتا كازمیێ هاته كرن وهردى داقوتا و باش هاته كرێتكرن!! حهز و ڤیانا وى بۆ دیاركرنا راستیێ بهرههمێ وى یێ دویێ (مهزله العقل البشرى) ژبن چاپێ دهركهفت و خرابتر هاته سهرى، ئهو و بابێ وى سهید حوسێن هاتنه برینداركرن و نهچار بوو مالا خوه ژ كازمیێ ڤهگوهێزیته ئهعزهمیێ، دیسان پرتووكێن وى هاتنه ژناڤبرن و بۆ دهمێ پترى مهههكێ نهدشیا ل جاده و كۆلانان خوه دیار بكهت، زانایێن ئایینى و قوتابى خواندنگههێن ئایینى گهنج و نهزان ل سهر هاندان و ئهڤ دونیا روون و بهرفرههـ ل بهر چاڤان بهرتهنگ و تاڕی كر و تام د ژیانا وى نههێلا، نه ب تنێ ئهو بهلكى راگر و مامۆستایێن زانكۆیێ ژى ئهو كر یا ل هزرا كهسێ نهبیت بهێته كرن، گههێن لهشى ژناڤچوون و پترى سێ مههان نهدشیا ژ مال دهركهڤیت، ژبلى وان ههمیان ژى راپۆرتێن سیخور و بهردهستكێن رژێمێ و چاڤدێریا سازى یێن ئارامیێ یێن وهردى دگۆتێ (جهلاویزه) پتر گیانێ وى تێكدا و بارێ وى گران كر، گههشته راددهكى لهعنهت ل ڤهگهریانا خوه دكرن رۆژا زڤرى یه بهغدا، ئهڤه چ مرۆڤن و ئهڤه چ ئاخه ئهڤ مرۆڤه تێدا دژین، ئاخهكه كهسێن راستگۆ ژیانێ لێ نابینن. ئهگهر ئهز ل نیویۆرك مابام دا ملێ من ملێ توینبى یێ میژووناس و ریچارد جیرالدێ سهرۆكێ زانكۆیا نیویۆرك و پارێزگارێ نیویۆرك ڤه بیت و مامۆستایێ زانكۆیا نیویۆرك بم، سهرا هزرا و پرتووكا ئهز نه وێرم تێر بنڤم و تێر دگهل زارۆكێن خوه روونم، من بابێ خوه و دایكا خوه و ههتا ههڤژینا خوه، ئهڤه ژبلى مام و كهس و كار و ههڤالێن خوه ژى تێر نهدیتن، ما دبیت ئهز وهكى نهزانهكى بژیم و راستى یێ ببینم و چاڤێن خوه لێ بنقینم؟.
