عیراق ل ناڤبهرا رێنمایێن دهرهكى و ئهنجامدانا ناڤخوهیى
عهبدوللا جهعفهر كۆڤلى
ههمى پرۆسهیێن گوهۆرینێ ژ چو تشتى پێكدهێن؟ ههلبهت ژ رێنمایكرنا ههر ئیرادهكا ئاراستهكرى و ب جهئینانا ههر ئیرادهیهكا ئهنجامدای، ژ پێخهمهت نێزیككرنا هزرهكێ بۆ مێشكێ خواندهڤانێ هێژا، دێ بهحسا ئامیرێ كونترۆلا ئامیرهیێن ئهلكترۆنى كهین ژ تلفزیۆن و ئامیرێن تهزاندنێ و ترومبێلان، (ریمۆت)، ئهڤجا پێخهمهت هندێ كو ئهڤ ئامیره كارێ خوه یى دروست و ساخلهم بكهت، یا فهره كهسهك ههبیت فهرمانێ و ئیعازا خوازیار بدهت، واته ئاراستهكرن، ههر دیسا ژ لایێ دى ڤه یا فهره وهرگر ههبیت، یێ كو ڤان ئیعازان وهردگریت بۆ بجهئینانێ و ئهوه جێبهجێكار، رامانا ڤێ چهندێ ژى ئهوه كو ئهوێ جێبهجێكار ملكهچى وێ ئیرادێ یه كو ل دووڤ حهزا خوه پێ بلهیزیت، ئهڤ پرۆسه دهێته دوبارهكرن و لێكگوهارتى یه، واته ههر بهرزهبوونهك یان ژكاركهفتنهك، دبیته ئهگهرێ بجهنهئینانا فهرمانان، ههر دیسا لهزاتیا بجهئینانا ڤێ مژارێ پشتبهستیێ ل سهر هێزا ئاراستهكرنێ دكهت و رووبهرێ د ناڤبهرا وى و وهرگرى دا. گهلهك جاران ب هندهك پێلا دكهڤیت و ب دورستاهى ب ستێركا ئارمانجا ناكهڤیت ژبهر دووراتیا وێ یان نهئاراستهكرن بۆ ئاراستهیا دورست..
دا بزڤرینهڤه نیڤشكێ بابهتى و بهرسڤا پرسیارا هاتیه پێش بدهین، بۆ چ دووراتیێ عیراق دهێته ئاراستهكرن ژ لایێ ژدهرڤه بۆ بجهئینانا ناڤخوهیی؟ خواندنا دیرۆكا سیاسى یا عیراقى و ههلویستێن وهرگرتین ل ههمبهر كێشهیێن ههرێماتیك و نیڤدهولى ب زهلالى نیشامهددهت كو مایتێكرنا دهرهكى سیمایێ بهرز بوو د ههلویستێ دیمهنێ عیراقى دا، ههر ژ دامهزراندنا وێ ههتا ئهڤرۆیا مه، ههر دیسا ههمى هزرێن پێشبینیكرى ئاماژێ ددهنه بهردهوامبوونا وێ ل پاشهرۆژێ، چونكو بنیاتێ دامهزراندنا وێ رهنگڤهدانهك بوو ژ بۆ بهرژهوهندیێن دهولى و ب تایبهت ژى بریتانیا یا كو ئهو ئهمبراتۆری بوو یا كو نههێته رۆژ لێ ئاڤا نهبیت، ئێدى مابوون ژى دهسههلات ل عیراقێ دكر ب رێیا شیرهتكاران ل ناڤ وهزارهتان دا و ههمى سازیان و سیاسهتا عیراقێ نهخشهدكر و ب درێژیا دهسههلاتا خوه یا شاهانه ئاراسته دكر، واته پادشاه و رێخستنێن ویزارى جێبهجێكارێن ئاراستهیێن بریتانیا بوون و ل گۆر حهزێن خوه كاردكرن ههتا كو دهسههلاتا مهلهكى ژناڤبرى ل سالا 1958 و سیستهمێ كۆمارى راگههاندى، كو گهلهكێ سهربهخوه نهبوو ژ پێش هینگى ڤه، بهلكو ههمى كۆدهتا و شۆرهشێن ب سهر عیراقێ دا هاتین دبیت نههاتبانه روودان ههكه ئاراستهكرنێن دهرهكى ل پشترا نهبانه، ئهڤه ژى ب دیدهڤانیێن زانا و سیاسهتمهداران.
پلهیا دهرهكى یا دیمهنێ ناڤخوه یا عیراقى پشتبهستنێ ل سهر هێزا سیستهمێ سیاسى یێ دهسههلاتدار دكهت و خلۆلهیا وێ و قهبوولكرنا ئیعازێن دهرهكى و بهرژهوهندیێن دهولى. هندهك ههلویست ژى راستیا ڤێ خۆیاكرنێ بۆ مه دسهلمینن، وهكو رێككهفتنا خیانهتكارانه یا جهزائیر ل 6/3/1975 ل دژى حهزێن مللهتێ كورد ب ئاراستهكرنهكا دهرهكى بوو ژ ئیرانێ و ئهمریكا، ئهڤ رێككهفتنه ئهگهرهك بوو، كو شهرێ عیراقى ـ ئیرانى هاتیه روودان كو بۆ دهمێ ههشت سالام بهردهوام ببوو، ئهو ژى ژ ئاراستهكرنهكا دهرهكى بوو (عهرهبى و دهولى) ب وێ ئێكێ كو عیراق پارێزهرا دهریێ رۆژههلاتێ یه ل بهرامبهر روویێ ئیرانێ، خوه شهرێ دهولهتا كوێت ژى ب پیرۆزكرنهكا دهولهتێن دهرهكى بوو ژ وان ژى ئهمریكا و ب ڤى رهنگى.
ل سالا 2003 ئاراستهكرنا دهرهكى چوو د قووناغهكا نوو دا، دهست ب مایتێكرنا لهشكرى كر بۆ گوهارتنا سیتهمێ سیاسى دا عیراق كو ببیته گۆرهپانهكا ڤهكرى بۆ هێزێن دهرهكى یێن ئهمریكى و ئیرانى و گرۆپێن تیرۆرست، دا كو گهلێ عیراقێ ببیته ئالاڤهكێ گونجای بۆ وهرگرتنا ئاماژهیێن وان و ب جهئینانا ئارمانجێن وان د ناڤبهرا ههلكرنا شهرێ تائفهگهرى و دوورخستنا سونهیان ژ پرۆسێسا سیاسى و تۆلگهكرنهك ژ وان بۆ دهسههلاتا وان ل عیراقێ ل پاشیێ و هاژۆتنا كوردان و پشكداریا وان یا رۆخسارى بۆ دهسههلاتێ.
پشتى بۆرینا پتر ژ سێ مههان ل سهر ئهنجامدانا ههلبژارتنێن نوونهران ل 12/5/2018 دادگهها ئێكگرتى پهسنینا ئهنجامان كرن پشتى سهحا تانێن پێشكێشكرى كری و پرۆسێن ڤاڤارتنا ب دهستان یا سندۆقێن ب گومان، گۆرهپانا سیاسى ژى بزاڤهكا ب هێز بخوهڤه دبینیت و كۆمبوونێن درێژ یێن بهردهوام ژ پێخهمهت پێكئینانا مهزنترین قهبارا نوونهران كو بكاریت حوكمهتا داهاتى پێكبینیت و ئهڤ ههڤركیا د ناڤبهرا (قاسم سولهیمانى/ یێ ئیرانى) و (برێت ماكگۆرك) یێ ئهمریكى كو ههر ئێك ژ وان وهریسى بۆ بهرژهوهندیا خوه رادكێشیت، دا كو حوكمهتا داهاتى پتر پێلان وهربگریت ئاراستهیێن وان بحهبینیت داكو دیمهن ب ئێك ژ وان بدووماهى بهێت.
ههر چ ژ وان جامێ یاریێ بدهستڤهبینیت پشتى تێپهرینا قووناغێن سهخت، بهلێ گهلێ عیراقێ یێ ههژار دێ مینیت قۆربان و ئالاڤێ بجهئینانا فهرمانێن بۆ دهێنه ئاراستهكرن.
ئێدى دێ پهیڤینا خوه كورت كهین كو عیراق هینگى و هێشتا ژى گونجایترین ئالاڤه بۆ وهرگرتنا پێلێن دهرهكى و بجهئینانا وان ژ كیڤه هاتبوو؟.
رۆژههلاتى یان رۆژئاڤا یا گرنگ ئهوه كو نهیێ ناڤخوهیى بیت چونكو سیستهمیًن عیراقى یێن بهرڤن بۆ وهرگرتنا لاوازترین تهرهددیێن دهرهكى و ب جهئینانا وان، دیسا ژى نهیا بهرههڤه بۆ گوهداركرنا بلندترین دهنگێن ناڤخوهیى، ب گرنگیا سهرخوهبوونێ د بریارا سیاسى دا و باشكرنا ژیارا گشتى ب پێشكێشكرنا خزمهتگوزاریان و دابینكرنا ئهولههیێ و بهرقهرارێ. ئهڤهیه قهدهرا نڤیسى بۆ عیراقێ.
*ماستهر ب قانوونا دهولى
و/ ئهڤرۆ
