كاركرنا عهقلی و دیتنهكا مرۆڤایهتی
د.جمعه بهندی*
د عهقلێ ههر مرۆڤهكی ژمه دا پینچ ملیۆن كیلۆمترێن دهرزیێ عهصهبی ههنه ـ ئهگهر بێته پێكڤهنان ـ ڤێجا ته دڤێت 145 جاران ل دۆر كهمهرا عهردی ب زڤرینه یان ژی پێنچ جاران ههره ب تهنشتا ههیڤێ ڤهن وهره ڤه.
ژ بهر ڤێ داهێنانا خودایی د ئافراندنا مرۆڤی دا قورئانا پیرۆز داخوازێ ژ مه دكهت و دبێژت: ((ۆفِی أَنْفُسِكُمْ أَفَڵا تُبْصِرُونَ)) سورهتا ژاریات ـ ئایهتا (21).
بۆ زانین پهیڤا عهقل د زمانێ عهرهبی دا ئهو وهریسه یان ههفستاره یێ گیانهوهرا پێ گرێدن، چنكو د ناڤهرۆكا خوهدا عهقل مرۆڤی گرێدیت ب سهنتهرێ خوهڤه و ناهێلت مرۆڤ ژ توخیبێت خوه دهربكهڤیت و شاشیان بكهت.
مرۆڤ ب ڤی عهقلی یێ جێوازه ژ ههمی زیندهوهرێن دی ل سهر رویێ ڤی عهردی و د ڤی گهردۆنی دا، چنكو هندی مرۆڤه كاكلكا ههمی گهردۆنی یه و د جهوههرێ خوه دا ههمی پارچێن ڤی گهردۆنی بخوهڤه ههمبێز دكهت.
ژ بهر ڤی ئێكێ خودێ پاك و بهرز و دلۆڤان ئاڤاكرنا ڤی عهردی رادهستێ مرۆڤی كر وهك نامهكا ههر بهز و پر رامان بۆ دانپێدانێ ب هێز و شیان و مهزنیا مرۆڤی د ڤی كاری دا ههر وهك د قۆرئانا پیرۆز دا هاتی: ((ۆإِژْ قَاڵ رَبُّكَ لِلْـمَڵائِكَهِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْچِ خَلِیفَهً)) سورهتا بقره ـ ئایهتا (30) و د جههكێ دی دا هاتیه: ((ۆاسْتَعْمَرَكُمْ فِیهَا)) سورهتا هود ـ ئایهتا (61).
ئاریشه ئهوه ههتا نوكه هندك یان پتر ژمرۆڤان بهایێ ڤی عهقڵی نزانن، لهورا یێ پێخۆشه كو ههر گوهێ و ههفسارێ وان یێ د دهستێ هندهكان دا و یێن وان دئینن و دبن و كریار و بریاران ب پێشوان ڤهددهن.
لهورا هشیاریا مرۆڤان ب رێیا بهرزكرنا كاركرنا عهقلێ وی دا یه، ژبهر هندێ دبینین پشكا مهزن ژ كارێ ههمی پێغهمبهر و فهیلسۆفان د ڤێ چارچووڤهی دانه.
چنكو وان باش دزانی تنێ كاركرنا عهقلی یه دێ شێت مرۆڤی ژ ههمی كێشهیان رزگاربكهت چ كێشێن خودێ نیاسین و بیروباوهر و مهعریفێ بن یان كێشێن ئاینی و سیاسی و جڤاكی و ئابووری بن.
بهلێ ل درێژهیا دیرۆكێ یا ئاشگرایه كو ههمی كۆمپانیێن ئحتیكارێ و پتریا پارتێن سیاسی و دكتاتۆر و فیرعهونان دڤێن مرۆڤ ب تنێ وهك ژمارهكێ بیت د ڤێ جیهانێ دا و ههمی عهقلێ وی د ناڤ گهدى و غهرائزێن وی دا بژیت و كاركهت بتنێ بۆ حهزێن و یێن مادی و جهستهیی و نهزانت چ ل دۆروبهرێن وی چێدبیت نه ل سهر ئاستێ مهعارف و هزر و بیر و رێڤهبرنا وهلاتان و نه ل سهر ئاستێ جڤاكی و ئابووری..
یا فهره بێته گۆتن د ڤی چهرخی دا هێزا وهلاتان – مرۆڤان یان پێزانینێن و هێزا وی یا نهرم دا، نه د پاره و سامان وی یێ دهمكى دا.
ئهڤجا یێ بڤێت سهربكهڤیت و بمینت د ڤێ ململانێ دا دڤێت خودان پتر پێزانین بیت ل سهر یێ دی و شیابیت ببیته پشكهك ژ شارستانیا جیهانێ و جهێ خوه د ناڤ مهعارف و ئابووری وێ دا كربیت و دیسا وهلاتێ خوه ئاڤاكر بیت ژلایێ ستوونی و ژێری ڤه و بهری ههمی تشتان مرۆڤێ خوه باشتر ئاڤاكربیت.
ل دووماهی یێ من دڤێت بێژم:
1ـ ته دڤێت وهلاتهكێ سهربخوه … عهقلهكێ سهربخوه ئاڤاكه.
2ـ ته دڤێت وهلاتهكێ بێ خیانهت … عهقلهكێ ئهمین ئاڤاكه.
3ـ ته دڤیت وهلاتهكێ ئازاد … عهقلهكێ ئازاد ئاڤاكه.
4ـ ته دڤێت وهلاتهكێ خوه نهچهمینت … عهقلهكێ خوه نهچهمینت ئاڤاكه.
بهلێ پشتراستم ئهڤ خاله نا ئینه جێبهجێكرن ئهگهر كار و كریارێن مه بۆ وێ سهمتێ بچن كو ئهم كهرامهتا مرۆڤێ خوه بشكێنین د مینا وان جۆره خزمهتگوزاریارا ئهوێن ئهم بۆ وی پێشكێش دكهین.
ڤێجا چ ئهڤ خزمهتگوزاریه دابینكرنا مووچهی بیت یان دامهزرانا خهلكی بیت یان دابینكرنا هێلێن كاری بیت یان كارهب بیت یان ئاڤ بیت یان ڤهكرن و چێكرنا رێك و پرا بیت یان دانانا پرۆژێن بهرههمئینانێ بیت یان ب دانا قهرزێن بچووك بیت یان دهرخستنا نهفت و گازێ بیت یان بهرهڤانی ژ گیان و خێزان و سامانێ وان بیت یان دامهزراندنا زانكۆ و پهیمانگههان بیت یان فێركرنا زارۆ و گهنجێن وان بیت یان ههر جۆره خزمهتهكا دی بیت چ ب رێیا دهسته و وهزارهتێن حوكمهتێ بن یان ب رێیا رێكخراوێن جڤاكێ مهدهنی بن.
ڤێجا ههر دهمێ ئهم شیاین كاركهین بۆ كاركرنا عهقلهێ خوه و خزمهتكرنا مرۆڤ و وهلاتێ خوه وی دهمی ئهم دێ شێن بێژین: جڤاكێ مه جڤاكهكێ ساخ و ساخلهم و بهختهوره.
*دكتۆراه فی الفقه المقارن
