كـەركـووك… پارادۆكسا دەنگ و كـورسـیان
محەمەد عەلی
ژمارە هەژمار ناكەن، بەلكو نەخشە چارەنڤیسی دنڤیسن
د سیاسەتێ دا، هندەك جاران راستیێن تەعل ل پشت ژمارەیێن رۆن دهێنە ڤەشارتن ئەوا د هەلبژارتنێن داویێ یێن پەرلەمانێ عیراقێ دا ل كەركووكێ رویدای، باشترین نموونەیا ڤێ چەندێ یە. د دەمەكێ دا كو جەماوەرێ كورد ل كەركووكێ ب جۆش و خرۆش بەر ب سندۆقێن دەنگدانێ ڤە چوون و نێزیكی 80 هزار دەنگێن زێدەتر ژ خولا بۆری مسۆگەركرن، لێ د ئەنجامێ دا، ل جیێ كو كورسیێن خۆ زێدە بكەن، كورسیەك ژ دەست دان. ئەڤە نە بتنێ ژدەستدانەكا سیاسی یا سادە یە، بەلكو زەنگەكا ئاگەهداركرنێ یە كو پێدڤی ب خواندنەكا هویر و زانستی هەیە.
ئەگەر ئەم سەحا داتایان بكەین، هەڤكێشە ب تەمامی رۆن دبیت: ل سالا 2021، كوردان ب 172 هزار دەنگان شیاین 6 كورسیان بدەستڤەبینن، د هەمان دەم دا عەرەبان ب نێزیكی هەمان ژمارا دەنگان بتنێ 4 كورسی بدەستڤەئینا بوون. لێ د هەلبژارتنێن 2025 دا، سەرەڕای كو دەنگێن كوردان گەهشتنە 252 هزار دەنگان، ژمارا كورسیان بۆ 5 كورسیا كێم بوو. ل بەرانبەر، عەرەبان ب 234 هزار دەنگان شیاین ژمارا كورسیێن خۆ بۆ 5 كورسیا بلند بكەن. پرسیار ل ڤێرە دزڤریت: ئەڤ پارادۆكسا سەیر ژ كیڤە هات؟
بەراهیا ڤێ پرسیارێ د ناڤا یاسایا نوی یا هەلبژاردنان و سیستەمێ «فرەبازنەیی» دا ڤەشارتیە. ئەڤ سیستەمە، یێ كو پارێزگەهێ بۆ چەندین بازنەیێن بچووكتر دابەش دكەت، هەمی تێگەهێن كلاسیك یێن هەلبژاردنان گهوڕین. چیتر سەركەفتن بتنێ گرێدایی كۆما گشتی یا دەنگان نینە، بەلكو ب شێوازێ دابەشبوونا وان دەنگان لسەر بازنەیێن جوگرافی یێن جودا گرێداییە. ب واتایەكا دی، ستراتیژیا جوگرافی ژ هێزا جەماوەری گرنگتر بوویە.
ب مخابنی ڤە، لایەنێن كوردی نەشیان خواندنەكا دروست بۆ ڤێ یاسایا ئالۆز بكەن. زێدەبوونا دەنگێن وان، وەكی بارانەكا بهێز ل بیابانەكێ، ل جهێن هەڵە بارین. ئەو دەنگ ل وان بازنەیان كۆمبوون كو ژبەرێ دا ژی كورسی یا مسوگەر بوو، و نەشیان ببنە ئەگەرێ بدەستڤەئینانا كورسیەكا نوی ل بازنەیەكێ دی یێ ڕكابەری تێدا بهێز. لایەنێن دی، ب تایبەت عەرەب، ب زیرەكی كار ل سەر دابەشكرنا بەربژار و ئاراستەكرنا دەنگدەرێن خۆ كرن، و شیان مفای ژ هەر كێلەك و كونجیەكێ یاسایێ وەربگرن دا كو كورسیەكا زێدەتر مسۆگەر بكەن. ژ ئالیەكێ دیڤە، نابیت ئەم ڕۆلێ نەرێنی یێ پەرتەوازەبوونا ناڤخۆیی ژبیر بكەین. ڕكابەریا د ناڤبەرا بەربژارێن كوردی دا د ئێك بازنە دا، خزمەتەكا مەزن ب ڕكابەران كر. دەمێ دەنگێن ئێك نەتەوە ل سەر دو یان سێ بەربژاران دهێنە دابەشكرن، دەرگەهـ بۆ بەربژارەكێ دی یێ نەتەوەیەكا دی دهێتە ڤەكرن كو ب ژمارەكا كێمتر یا دەنگان سەركەڤیت.
ئەڤرۆ، كەركووك وانەیەكا گرنگ ددەتە مە: د سیاسەتا سەردەم دا، سەركەفتن نە بتنێ ب جۆشا جەماوەرییە، بەلكو ب زیرەكیا ستراتیژی دهێتە بدەستڤەئینان. ژ دەستدانا ڤێ كورسیێ نە شكەستنا ئیرادەیا خەلكێ كەركووكێ یە، بەلكو شكەستنا خواندنا سیاسی و نەبوونا هەماهەنگیەكا ئێكگرتی یە.
بۆ پاشەرۆژێ، پێدڤیە لایەنێن سیاسی یێن كوردستانێ ڤێكولینەكا زانستی و مەیدانی ل سەر نەخشێ دەنگدەران و لاوازیێن یاسایێ بكەن. پێدڤیە كار بۆ ستراتیژیەكا نشتیمانی یا ئێكگرتی بهێتە كرن كو دابەشكرنا بەربژاران و ئاراستەكرنا دەنگدەران ب شێوەیەكێ زانستی ڕێكبێخیت. ئەگەر نە، دێ هەردەم ژمارەیێن مە د زێدەبوونێ دا بن و كورسیێن مە د كێمبوونێ دا.
