كێمیا و سیاسەت هەماهەنگییا زانست و بڕیارێ
هۆزان عبدالرحمن
كیمیایێ و سیاسەتێ پەیوەندیا وان پەیوەندیەكا گەلەك ب هێز و كارتێكەرە، هەرچەندە ل دەسپێكێ وەسا دیار بیت كو ئەڤ هەردو بیاڤە ژ ئێك دویرن، بەلێ د ڕاستی دا، كیمیا راستیێن زانستی ددەتە دەست، و سیاسەت ژی هندەك یان گەلەك ژ وان راستیان دكەتە بڕیار و یاسا د گەكەك بیاڤان دا وەك:
وزە و ژێدەرێن سروشتی (نەفت و گاز)
سیاسەتا جیهانی ل سەر بنگەهێ پەترۆل و گازێ دهێتە ئاڤاكرن، كو هەمی بابەتێن كیمیایێنە.كیمیا زانستێ پالاوتنا نەفتێ و بەرهەمهینانا گازێ یە. ژبەر كو ئابوورێ جیهانێ ل سەر ڤان ماددەیێن كیمیایی دزڤریت، سیاسەتا دەولەتان و شەڕێن جیهانێ پرتیا جاران ل سەر كۆنترۆلكرنا ڤان ژێدەران بریار و قانوونان و رێكەفتنان چێدكەن. كیمیا ڕێكان دبینیت بۆ بكارئینانا وزەیێ و سیاسەت بریارێ ل سەر فرۆتن و كڕین و بهایێ وێ ددەت.
چەكێن كیمیایی و ئەولەهیا نێڤدەولەتی
دروستكرنا چەكێن كیمیایی لادانەكا مەترسیدارە د زانستێ كیمیایێ دا. ل ڤێرە سیاسەت دەستێوەردانێ دكەت ب ڕێكا ڕێككەفتنامەیێن نێڤدەولەتی (وەك ڕێككەفتنا قەدەغەكرنا چەكێن كیمیایی) دا كو رێگریێ ل بكارئینانا ڤان ماددان بكەت د شەڕان دا ل ژێر یاسایێن پارساتنا مافێن مرۆڤی و ماڤێن سڤیلان.
ژینگەهـ و گوهۆڕینا سەقای
كیمیاناس كارتێكرنا گازێن وەك (CO2) ل سەر بەرگەهێ هەوایی و گەرمبوونا زەڤیێ دیار دكەن. سیاسەتمەدار ڤان زانیاریێن كیمیایی بكار دئینن بۆ دانانا یاسا و رێككەفتنان وەك «رێككەفتنا پاریس2015» كو پتریا دەولەتێن جیهانێ كۆم بوون و بڕیار دان پلەیا گەرمی یا زەڤیێ نەگەهیتە پتر ژ (١.٥ یان ٢) پلەیێن سیلیزی. چەوا گەهشتنە ڤێ ژمارێ؟ ب ڕێكا كیمیاناسان دیار كر ئەگەر ڕێژەیا كاربۆنی ژ ئاستەكێ دیاركری دەرباز ببیت، دێ كارەساتێن سروشتی چێبن، ژبەر ڤێ چەندێ سیاسەت گوهۆڕینا زانیاریێن زانستی بۆ «قانوونێن سیاسی» بكاردهینیت. بۆ نموونە دانانا قانوونان دیاركرنا ڕێژەیەكا دیاركری بۆ هەر كارگەهەكێ و باجەیا كاربۆن .(carbon tax).
دەرمان و ساخلەمی
چێكرنا دەرمان و ڤاكسینان كارەكێ كیمیایی و بایۆلۆجی یە. كو د بیاڤێن سیاسی دا كارتێكرنێن مەزن ل سەر رەوشا ساخلەمیا ولاتیان دكەت و دبیتە فاكتەرەكێ گرنگ ژ بو پروپاگەندا هەلبژاردنان و ئامرازەكێ شەرێ سیاسی و یاسایێ د هەمی ولاتان دا هەر وەسان د دەمێ قەیرانان دا (وەك كورۆنایێ)، دەولەت ڤاكسینێ وەك ئامرازەكێ سیاسی بكار دهینان بۆ بهێزكرنا پێگەهێ خوێ یێ سیاسی و ئابوری و زلهێزی لـ سەر ولاتێن دی، هندەك جاران وەك كارتەكا فشارێ دهێتە بكارهینان ژ لایێ سیاسەتمەداران ڤە.
ئاسایشا خوارنێ (كیمیا د چاندنێ دا)
دروستكرنا پەینێن كیمیایی (Fertilizers) و قڕكەرێن كێزان كارێ كیمیایێ یە. دەولەتێن خودان ئەڤێ تەكنۆلۆژیایێ دشێن كارتێكرنێ ل سەر ئاسایشا خوارنێ ل جیهانێ بكەن، كو ئەڤە ب خۆ بابەتەكێ سیاسی یێ گەرمە.
پیشەسازی و ماددەیێن دەگمەن
بۆ دروستكرنا مۆبایلان، پاتریێن ترۆمبێلێن كارەبێ و تەكنۆلۆژیایا نوو، وهەمی تشتێن گرێدای پێتروكیمیای ڤە، پێدڤی ب ماددەیێن كیمیایی، هەڤركی یێ د ناڤبەرا ولاتێن زلهێز دا دورست دكەت و دبنە ئامرازەكێ سیاسی و یاسایێن ناڤخو و نیڤدەلەتی لـ سەر دورست دبن برێكا سیاسەت مەداران.
كیمیاناس وەك «نۆژدارێ زەڤیێ» یە، نەخۆشیێ دەستنیشان دكەت (پیسبوون و گەرمبوون). سیاسەتمەدار ژی وەك «رێڤەبەرێ خەستەخانێ» یە، بڕیارێ ددەت كا چ دەرمان دێ هێتە بكارئینان و بـ چ رێك بهیتە بەلاڤكرن و چاوا پارە دێ ل سەر هێتە مەزاختن. چ جیهانەكا سیاسی یا بێ زانست نینە، و چ زانستەك ژی نینە ژ كاریگەری و باندررا سیاسەتێ یێ دویر بیت. ئەڤ هەردو پێكڤە جیهانێ بەر ب گوهارتنان ڤە دبەن.
