كەتوارێ ئابۆری یێ ئیراقێ و رێیێن چارەسەركرنێ
شهاب ئاكرەیی
قەیڕانا ئابۆری ل ئیراقێ و هەرێما كوردستانێ نە قەیرانا چاڤكانیانە، لێ قەیڕانا رێڤەبەریێ و دیتنێ یان ڤێژنێ یە، هەر دو ژی زێدە خۆ ب پەتڕۆلێ و پارەداركرنێن حوكمەتی ژ بۆ وەلاتی یا یێن وەكو مووچێ چاڤدێری یا جڤاكی و خانەنشین و پێدانا پارەیێ پشتەڤانیكرنا نرخا سۆتەمەنیێ و…هتد. هەیا دوماهیێ، كو نە ژ بەرانبەر كارەكی یان خزمەتگۆزارییەكا راستەوخۆ یە، و ئارامی یا داریی د هێلتەڤە نەجێگیر و گرێدایی ب نرخێن داكەفتنا وزەی و كێشمەكێش و ئالۆزیێن سیاسی ب ئاواەكێ زێدەتر ژ هلبەرینا راستەقینە یا ئابۆری.
كورتئینانا د بۆدجەیێن ئیراقێ د هندەك سالان دا د ناڤبەرا (٢٠) هەتا (٤٠) تریلیۆن دیناران دا بوو، لێ د هەمان دەمدا هەرێما كوردستانێ روی ب روی قەیرانێن نەختینەی یێن چەند جاری دوبارە دبوو و بوونە سەدەما درەنگكەفتنا مووچەی و دەینێن كۆمبوویی زێدەبوون.
ئەڤە ئاشكرا دكەت كو گرفت یا پێكهاتەیی یە: خەرجێن گشتگیرێن زێدە، قادا گشتی یا زێدەتر ژ پێدڤی، هلبەرینا لاواز د قاد و سێكتەرێن بەرهەمئینەر دا.
د شیاندایە مووچە یێن كارمەندێن شارستانی بهێنە مسۆگەركرن ب رێ یا ڤەكۆلینێن بەرفرەه و گشتگیر بۆ كار و فەرمانبەرێن بندیوار و دومووچەیی، هەر وەها دامەزراندنا سەبەتەیەكا دارایی یا ئارام كو رێژەیەكا جێگیرا داهاتێن پەتڕۆلێ تێدا دهێتە دانان، زێدەباری كۆنترۆلكرنا مەرز و دەری یێن سینۆری، و چالاكرنا باجێن دادپەروەر.
ئارامییا مووچەیێن شارستانی خۆشگوزەرانی نینە، لێ گەرەنتی یا ئارامی یا جڤاكی یە، سەرباری وێ ئێكێ، هەر چاكسازییەكا راستەقینە دڤێت ژ قادێن لەشكری و ئەولەهیێ دا بهێتەكرن، ژبەركو بەهرا پتر و مەزنترێ یا هەلئاوسانا فەرمانبەریێ و دارایی د واندا كۆمبوویە.
دەولەت نەكاریت ئابۆرییەكا نویژەن ئاڤا بكەت ئەگەر بۆدجە یێن وێ بۆ مووچە و پلەدارێن لەشكری و شارستانی كو نە ل سەر بنگەهـ و بنەمایێ ژێهاتیبوونا زانستی و ئاكادیمی هاتبنە دامەزراندن، بهێنە خەرجكرن.
د بەراوردكرنێن ناڤنەتەوەیی دا، مووچەیێن فەرمانبەرێن شارستانی ل ئیراقێ ب گشتی و هەرێما كوردستانێ ب تایبەتی، چونكو (١٢) سالن كارمەندێن شارستانی نەهاتینە پلەبلندكرن، مووچە هەیا وی ئاستی كێمن كو نێزیكی ئاستێ هاریكاری یێن جڤاكی یێن هندەك دەوەلەت و وەلاتێن ئەورۆپینە، ئەڤە ب وێ واتەیێ دهێت كو زێدە گڤاشتنا لسەر فەرمانبەران، قەیرانێ چارەسەر ناكەت، لێبەلێ بەروڤاژی دێ قەیرانێ كویرتر كەت.
كارێ كو پێدڤیە بهێتەكرن ئەوە، كو هەلسەنگاندن و پێداچوونەكا پیشەیی بۆ پلە و ئیمتیازاتێن لەشكری وەكی زێرڤان و تڕۆمبێل و پێشینە یێن بەردەوامێن ستویر كو دبنە ئەگەرێ نەئێكسانی یا جڤاكی، و پلە و ئیمتیازاتا ب ژێهاتیبوون و ئەزموونێڤە بهێتە گرێدان، بەرانبەر پاراستنا چینا شارستانی یا هلبەرینەر و بەرهەمدار دا.
راپۆرتێن كو ژ لایێ بانكا ناڤدەولەتی و سەبەتە یا دراڤێن ناڤدەولەتیڤە هاتینە دەرئێخستن، ب زەلالی پشتراست دكەن، كو چارەسەری جۆربەجۆركرنا ئابۆریێ یە، و كێمكرنا خەرجێن نەبەرهەمدارە، و ئاڤاكرنا رێڤەبەرییەكا داریی یا زەلالە.
دەما كو پەتڕۆل ببیتە مۆتۆرا گەشەپێدانێ نە ب تەنێ ژێدەرێ مووچەیان، ئیراق و هەرێما كوردستانێ دێ شێن ئابۆری یا رزگاربوون و قۆرتالبوونێ بەرەڤ ئابۆری یا دەولەتەكا خۆژی بەتن، و دێ دشیاندا بیت وێنێ پاشەڕۆژا وەلاتێ خۆ بكێشیت و پێدڤی یێن وان یێن سەرەتایی دابین بكەت، بێی كو هەوجەی بازاڕێ دەرڤە ببیت.
