مرۆڤ و قانوونێن ژمارێن مهزن
قانوونا ژمارێن مهزن (law of large number) قانوونهكا ئامار و ماتماتیك و ئحتمالاتایه، ئهڤ قانوونه دهێته بكارئینان بۆ پێشبینیكرنا ئهنجامهكێ نێزیك ژ واقعى ب رێیا وهرگرتنا سامپلێن مهزن، چونكى ئهنجامێن سامپلێن بچووك د هوور نینن، دهربرینێ ژ واقعى ناكهن، لهوما دبێژنێ قانوونا ژمارێن مهزن، لێ من دڤێت خواندنهكا دى یا جودا بۆ بیرۆكا ڤێ قانوونێ بكهم، دا كو د گهلهك بیاڤێن ژیانا مرۆڤیدا بهێته بكارئینان، ب تایبهت بۆ بێشبینیكرنا ئهنجامهكى و بدهستڤهئینانا ئارمانجهكێ، ب دیتنا من ئهڤ قانوونه ئارگیومێنتهكا ب هێزه بۆ وان كهسێن دبێژن چ تشت شانس نینه، بهلكو زانین و ههولدان و كریارن.
ئهڤ قانوونه دبێژیت ههكه مرۆڤ جارهكێ پارهكێ ئاسنى پاڤێژیت، لایهك وێنه بیت و لایێ دى نڤیسین، ئحتیمالا دهركهفتنا لایێ وێنهى ولایێ نڤیسینێ 50% یه، ئانكو وهكى ئێكه، لێ ههكه مرۆڤ دهه جاران پاڤێژیت، رێژه دێ هێته گوهۆرین، رهنگه سێ جاران وێنه بیت و حهفت جاران نڤیسین، یان بهروڤاژى، بهلێ ههكه مه 100 جاران پاره هاڤێت، دیسا دێ رێژه هێته گوهۆرین، دێ پتر نێزیكى ئێك بیت، رهنگه 60 جاران وێنه دهركهڤیت و 40 جاران نڤیسین، یان بهروڤاژى، لێ ههكه ئهم 1000 جاران ههول بدهین پارێ ئاسنى پاڤێژین، رێژه پتر دێ نێزیكى ئێك بیت، رهنگه 500 جاران وێنه دهركهڤیت و 500 جاران نڤیسین، لێ مهرهما من رێژه نینه، بهلكو ئهنجامن، ب ههولدانێ ئهنجام هاتنه گوهۆرین، ئانكو مرۆڤ چهند ژمارا ههولدانا زێده بكهت ئحتمالا دهركهفتنا ئهو لایێ دڤێت دێ پتر بیت، ئهگهر نمونا مه زار بیت كو شهش رووى ههنه، دڤێت مرۆڤ پتر ههول بدهت.
ئهوا من دڤێت بهحس بكهم ئهڤهیه (ئهنجام دهێنه گوهۆرین ب گوهۆرینا ژمارا ههولدانان) بۆ نموونه ههكه مرۆڤ (زارێ) جارهكێ پاڤێژیت گهلهگ ب زهحمهت ئهو ژمارا دڤێت دهركهڤیت، ههروهسا گهلهك ب زهحمهت چهند جاران وهكى ئێك دهركهڤیت، لێ ههكه مرۆڤى سێ یان چار جاران زار هاڤێت ب رێژهكا مهزن ئهو ژمارا دڤێت دێ دهركهڤیت، رهنگه پتر ژ جارهكێ دهركهڤیت، بجهربینن؟ مرۆڤ دشێت ڤێ نموونا ساده بكهته گریمانهك كو (ژمارێن زارێ ئارمانجێن مرۆڤینه، چ وهك تاكهك یان سازیهك و ژمارا جارێن هاڤێتنا زارێ ههولدانێن مرۆڤینه)، واته ههكه ته ژمارهكا تایبهت (ئارمانجهك) ههبیت یان ته شانسهكێ باش دڤێت، پێدڤییه گهلهك جاران زارێ پاڤێژى، ئانكو گهلهك جاران ههول بدهى، گهلهك كار بكهى، كارێ جودا.
ب دیتنا من بیرۆكا (قانوونا ژمارێن مهزن) و قانوونا (سهدهم و ئهنجام) ئهوا ئهرستۆى 350 سالان بهرى زاینێ بهحسكرى وهكههڤن، راسته هندهك دبێژن ههمى تشت شانسه و قهدهرا مرۆڤیه وهك (زهنگینى، كهسایهتیا مرۆڤى، پۆست، پله، كار، سهركهفتن، شكهستن و زانین…هتد)، لێ وى وهختى ئهڤ تشته دێ بنه شانس ههكه ب جارهكێ بۆ مرۆڤى هاتن، بێ كار و زهحمهت و پراكتیزهكرن، ئانكو ههكه جارا ئێكێ ته زار هاڤێت و ئهو ژمارا ته دڤێت دهركهفت، ئهو دێ بیته شانس و ئهڤه كێم جاران چێدبیت، ب دیتنا من (شانس جارهكێ دهرگههى بۆ مرۆڤى ڤهدكهت یان ههر ڤهناكهت، لێ زانین و ههولدان و كار گهلهك جاران دهرگههان بۆ مرۆڤى ڤهدكهن، دهرگههێن مهزن)، ههروهسا سهربۆر ژى دسهلمینن كو “شانس بۆ وان كهسان دهێت یێن گهلهك ههول ددهن، یێن سهدهمان پهیدا دكهن، یێن پرۆڤیشیونال كاردكهن”
گهلهك جاران ڤهكۆلهر و چاڤدێرێن سیاسى و ئابوورى ب رێیا ڤێ قانوونێ پێشبینیا ئهنجامان د هندهك بیاڤان دا دكهن، هندهك بازركان بیرۆكا ڤێ قانوونێ د بۆرسان دا بكاردئینن، بۆ نموونه ههكه بهایێ دراڤهكى هاته خوار، ته ڤیا بكڕى دا بلند ببیت، لێ دیسا هاته خوار، جارهكا دى ته كڕى و دیسا هاته خوار، جارهكا دى ته كڕى دیسا هاته خوار، جارا چارێ و پێنجێ ب رێژهكا مهزن دراڤ دێ رێیا خوه گوهۆریت بهروڤاژى، ئانكو بها دێ بلند بیت، چونكى ب زهحمهت پشتى سێ چار گهرێن وهك ئێك ههمان ئهنجام دهركهڤن، ب تایبهت د سیكهكا ئاساى و سهقامگیردا، لێ رهنگه جارهكا دى دراڤ ئارهستهیێ خوه یێ سهرهكى (ترند) بگریت.
ههكه مرۆڤى دڤێت وێنهكێ ژیوار و زهلال ببینیت، پێدڤیه بیرۆكا ڤێ قانوونێ بكاربینیت (ژمارا ههولدانێن خوه مهزن بكهت)، ب تایبهت ئهویێن حهز دكهن ئارمانجهكێ بدهستخوهڤهبینن، گرنگیا ڤێ قانوونێ د وێ ئێكێ دایه كو مرۆڤ دشێت خوه ژ تشتێ نه پێشبینكرى رزگاربكهت، ههروهسا ههتا رادهكێ باش ژى پێشبینیا ئهنجامێن واقعى بكهت، دا كو ئهو ئهنجام نهبنه شووك بۆ مرۆڤى، ب رێیا ڤێ قانوونێ ئهقلێ مرۆڤى ئازادتر هزر دكهت، زانین و شارهزایا مرۆڤى زێدهتر لێدهێت، دهلیڤه پتر دهێنه پێش، مرۆڤ دوورتر دبینیت.
