مـەدیـا و نـووچـەیێن درەو د پـاراستنا ئـاسـایشا نیشتیمانـی دا
رێبەر عەبدوللا
د سەردەمێ تەكنۆلۆژیا پێشكەفتی و شۆڕشا پێزانینان دا، میدیا بوویە كۆلەكەكا سەرەكی یا جڤاكی و سیاسی. بەلێ د هەمان دەم دا، ئەڤ پێشكەفتنە بوویە ئەگەرێ پەیدابوونا دیاردەیەكا مەترسیدار كو ئەو ژی نووچەیێن درەون. ئەڤرۆ شەڕ نە بتنێ ب چەك و سەربازان دهێتە كرن، بەلكو شەڕێ پێزانینان یەكە ژ مەترسیدارترین جۆرێن شەڕی كو ئارمانجا وێ تێكدانا ئاسایشا نیشتیمانی و ژناڤبرنا سەقامگیرییا وەلاتی یە.
ئەولەهییا نیشتیمانی ئێدی بتنێ پاراستنا سنووران و سۆپای نینە، بەلكو پاراستنا پێكهاتەیا جڤاكی، ئابووری، و دەروونیا وەلاتییان ژی ب خوە ڤە دگریت. هەر پێزانینەكا شێواندی كو ببیتە ئەگەرێ پەیدابوونا پەشێویێ، ترسێ، یان ژناڤبرنا باوەریێ د ناڤبەرا گەل و دەولەتێ دا، وەك هێرشەك ل سەر ئاسایشا نیشتیمانی دهێتە هەژمارتن.
نووچەیێن درەو ژی بۆ پلان و ئارمانجێن سیاسی یان ئەمنی دهێنە بەلاڤكرن و چەندین مەترسییان پەیدا دكەن:
یا ئێكێ تێكدانا ئاشتییا جڤاكی: بەلاڤكرنا نووچەیێن كو دژایەتیێ د ناڤبەرا پێكهاتەیێن ئایینی، نەتەوەیی یان حزبی دا پەیدا دكەن. ئەڤە دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا شەڕێ ناڤخۆ یان ئارێشەیێن جڤاكی یێن مەزن.
یا دوویێ ژناڤبرنا باوەریێ ب دامودەزگەهان: دەما نووچەیێن درەو ل دۆر گەندەلیێ (بێ بەلگە) یان نەشۆفییا سازیێن ئیمناهیێ دهێنە بەلاڤكرن، باوەریا وەلاتی ب دەولەتێ نامینیت، ئەڤە ژی رێكێ بۆ پەشێویێ خۆش دكەت.
یا سێیێ تێكدانا ئابووریێ: بەلاڤكرنا پروپاگەندێن درەو لدۆر نەمانا پارەی، بلندبوونا بهایێ دۆلاری، یان ئیفلاسبوونا بانكان، دبیتە ئەگەرێ ترسەكا گشتی و تێكچوونا بازاڕی.
یا چارێ كاریگەری لسەر بڕیارا سیاسی: د دەمێ هەلبژارتنان دا، نووچەیێن درەو دهێنە بكارئینان بۆ گوهۆڕینا رایێ گشتی و سەردابرنا دەنگدەران، كو ئەڤە زیانێ ب دیموكراسی و سەقامگیرییا سیاسی دگەهینیت.
سۆشیال میدیا رۆلەكێ سەرەكی دگێریت د نوەچەیێن درەو دا ب تایبەتی ژی ل رێكا پلاتفۆرمێن جڤاكی دا وەك فەیسبۆك، تیكتۆك، ئێكس… هتد ئەڤ چەندە ژی بووینە ئامرازێن هەرە بلەز بۆ بەلاڤكرنا نووچەیێن درەو.
یا ئێكێ بلەز بەلاڤبوون: نووچەیەكا درەو د چەند خۆلەكان دا دگەهیتە هزاران كەسان بەری كو لایەنێن پەیوەندیدار بشێن ڕاستیێ دیار بكەن، ئەڤ پلاتفۆرمە وان بابەتان نیشا مرۆڤی ددەن یێن كو دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا كاردانەوەكا توند (چ ئەرێنی یان نەرێنی)، ئەڤە ژی هاریكاریا بەلاڤبوونا درەوان دكەت.
یا دوویێ ژی نەبوونا چاڤدێریێ: هەر كەسەك دشێت ببیتە میدیاكار بێی كو چ پرەنسیپێن ئەخلاقی یێن رۆژنامەڤانیێ ل بەر چاڤ بگریت.
لێ بەلێ بۆ پاراستنا ئەولەهییا نیشتیمانی؛ میدیایا نیشتیمانی و پرۆفێشناڵ دشێت ببیتە قەلغانەك بۆ پاراستنا وەلاتی ب رێكا پشراستكرنا پێزانینان بەری بەلاڤكرنا هەر نووچەیەكێ، پێدڤییە ژ ژێدەرێن فەرمی پشراست ببن و هشیاركرنا جڤاكێ و پەروەردەكرنا وەلاتییان كا چاوا فێلێن میدیایی بناسن و باوەریێ ب هەر تشتێ دبینن نەكەن. هەروەسا بەرهەنگاربوونا پروپاگەندێ ب رێكا دیاركرنا ڕاستییا وان درەوێن كو ژلایێ نەیارێن وەلاتی ڤە دهێنە ئاراستەكرن.
رێكا هەرە پێدڤی بۆ چارەسەركرنا نووچەیێن درەو د میدیایێ دا ستراتیژیا بەرهنگاربوونێ و پاراستنا ئاسایشا نیشتیمانییە بۆ هندێ وەلات بشێت خوە ل هەمبەر ڤێ هەڤركیێ بپاریزیت، پێدڤی ب چەند گاڤان هەیە:
یا ئێكێ یاسا و رێسا: دانانا یاسایێن توند بۆ وان كەس و سازیێن كو ب ئەنقەست نووچەیێن درەو بۆ تێكدانا ئاسایشێ بەلاڤ دكەن.
یا دوویێ میدیایا نیشتیمانی و پرۆفێشناڵ: دەما میدیایا نیشتیمانی پێزانینێن ڕاست و درست د دەمێ خۆ دا بەلاڤ بكەت، رێك ل بەر درەو و پرۆپاگەندێ دهێتە گرتن.
یا سێیێ ناڤەندێن تەكنیكی: ئاڤاكرنا ناڤەندێن تایبەتمەند بۆ چاڤدێریكرنا تۆرێن جڤاكی و ناسكرنا وان هێرشێن ئەلكترۆنی یێن كو ئاسایشا نیشتیمانی دكەنە ئارمانج.
یا چارێ رەوشەنبیریا میدیایی: پێدڤییە د پرۆگرامێن خواندنێ دا بابەتێ ناسكرنا نووچەیێن درەو بهێتە گۆتن، دا كو نفشێن داهاتی بشێن جوداهیێ د ناڤبەرا ڕاستی و خەیالێ دا بكەن.
دەرئەنجاما ڤێ چەندێ هەمیێ پاراستنا ئەولەهییا نیشتیمانی ب تنێ ئەركێ هێزێن ئەمنی نینە، بەلكو ئەركێ هەر میدیاكار و وەلاتییەكێ یە. نووچەیێن درەو ڤایرۆسێن جڤاكی نە، ئەگەر مرۆڤ هشیار نەبیت، دشێن وەلاتەكێ ژ ناڤ ببەن بێی كو چەك بهێتە بكارئینان. لەوما، بەرپرسایەتییا ئەخلاقی و نیشتیمانی یا میدیایێ ئەوە ببیتە پارێزەرێ ڕاستیێ، نەك ئامرازەك بۆ بەلاڤكرنا پەشێویێ.
