نیشـانێن ئـۆتیزمـێ د ژێکـجودانـە
خالد مسلم سلیمان
ئۆتیزم تێکچوونەکا گەشە دەمارییە گەلەک جاران ژ زارۆکاتیێ دەستپێدکەت، و ب شێوەکی سەرەکی کاریگەریێ دکەت ل سەر تێکەلیێ “پەیوەندیێ” و کارلێکا کۆمەڵایەتێ و ڕەفتاران . و هاتیە ناڤکرن ب “ دورزڤڕین “ چونکی توندی و نیشانێن وێ ب شێوەکی بەرفرەهـ ژ کەسەکی بۆ کەسەکی دیتر جێوازن.
* ساڵۆخەتێن بنەرەتییە ئوتیزمێ:
زەحمەتی د پەیوەندیا کۆمەڵایەتیدا: وەکی تێگەهشتنا نیشانێن نە لەفزی ئانکو (زمانێ لەشی، تونا دەنگی)، یان زەحمەت هەبوون د دەستپێکرنا دیالۆکەکی یان بەردەوامی پێدان.
شێوازێن ڕەفتارکرنێیە دووبارە یان ڕوتینی: وەکی هەردەم دووبارەکرنا هندەک پەیڤان، یان لڤینا هندەک لڤینێن دەستنیشانکری (لڤاندنا دەستی و هەژاندنا لەشی) یان پێگیریەکا توند ب ڕوتینەکی ژیانێیە دەستنیشانکری.
گرنگیدانێن بەرتەنگ یان گەلەک تەرکیز: بۆ نموونە گرنگیدانەکا زێدە ب بابەتەکی یان یاریەکا دەستنیشانکری.
هەستیاریا هەستی: دبیتن کەسێ ئۆتیزم هەی هەستیاریەکا زور هەبیتن یان لاوازیا بەرسڤدانێ بۆ دەنگان، ڕوناهیان، بهنانان، دەستلێدانێ.
* ئەگەر یان فاکتەرێن پێشبینکری (نەبتنێ ئەگەرەکی دەستنیشانکریە بەلکو زۆرن) ئەوژی ئەڤەنە:
ـ فاکتەرێن بۆماوەیی.
ـ فاکتەرێن بایولوجی (گوهوڕین د گەشەبوونا مێشکی دا).
فاکتەرێن ژینگەهی (دبیتن ئەڤ جۆرێ فاکتەران کاریگەریا خۆ هەبیتن بەلێ نە ئەگەرێ سەرەکینە).
* دەستنیشانکرن:
دەستنیشانکرنا ئەڤێ تێکچوونێ دهێتە ئەنجامدان ب ڕێکا تیمەکا تایبەتمەند (وەکی نوژدارێ دەروونی، پسپۆرێ هەڤپەیڤینێ، پسپورێ دەروونی) ، ئەڤ چەندە دێ ل دویف تێبینکرنا ڕەفتاران و مێژوویا گەشەپێدانێ ل دویف پیڤەرێن DSMـ5 یان ICDـ11.
* چارەسەریکرن و پشتەڤانیکرن:
چارەسەریا ڕەفتاری (ABA): ئەڤ جۆرە چارەسەریە باشە بۆ ڕاستڤەکرنا ڕەفتاران و دەستڤەئینانا شارەزایێن نوی.
چارەسەریا پەیڤینێ و هەڤپەیڤینێ: باشە بۆ هەڤپەیڤینێ.
* چارەسەریا پیشەیی: بۆ پێشخستنا بەهرەمەندیێن ژیانێ و سەربەخۆیێ.
پشتەڤانیا خێزانێ:
ب ڕێکا ئاراستەکرنا دەروونی و ڕاهێنانکرن ل سەر ڕێکێن سەرەدەریکرنێ.
هندەک جاران جۆرە دەرمان هەنە دهێنە بکارهینان بۆ چارەسەریکرنا نیشانێن هاوڕێ وەکی دلتەنگیێ و لڤینا زێدە ، بەلێ نابنە چارەسەرییا دوماهی بۆ ئۆتیزمێ.
* کۆرتییا بابەتی: ئۆتیزم نە نەخۆشیەکە دهێتە چارەسەرکرن ب دەرمانان، بەلکو حالەتەکا گەشەیە بەردەوام دبیت د ژیانا وی کەسی دا، بەلێ زانینا پێشوەخت و پشتەڤانیا پێشوەختە گونجای دێ کارتێکرنەکا باش هەبت د کۆالیتیا ژیانا زارۆکی و خێزانا وی دا.
