ههرێما كوردستانێ حوكمرانى یان ئیدارهكرن؟!
رهمهزان نهسرهدین كێڤلى
حوكمهت ئهوا ژ ههرسێ دهستههلاتێن (تهشریعى و قهزائى و جێبهجێ كرن) پێكهاتى، ههر دهستههلاتهكێ كار و سیاسهت و بهرنامێ خوه ههیه و ئهگهر ژ ئێكجوداكرنا دهستههلاتان ب شێوهیهكێ باش هاتبیتهكرن چ ناكۆكى د ناڤبهرا وان دا نابن، بهلكو ب پێچهوانه دێ ههڤكاریهكا باش ل سهر ههمى ئاستان بخوهڤه گریت، چونكو ههرسێ دهستههلات پێكڤه گرێداینه و ئێك یا دى تهمام دكهت، ل وهلاتێن پێشكهفتى سیستهمێ سیاسى ڕۆل و پێگههێ ههر دهستههلاتهكێ دیار دكهت بهلێ ئهگهر ئهم ل ههرێما كوردستانێ بزڤرین دێ بینین گهلهك كێموكاسى د ههر ئێك ژ ئهڤان دهستههلاتان دا ههیه و جوداهى د ناڤبهرا وان و (ئیدراهكرنێ) دا نههاتیه كرن، چونكو ئیدارهكرن، ب تنێ نابیته سهرچاوهیێ ههلسهنگاندنهكا دروست بۆ كار و سیاسهتێن حوكمهتێ، دیاره بنكهفراوانیا حوكمهتێ ژ لایێ پشكداریا سیاسى ڤه و ههبوونا ناكۆكیێن سیاسى یێن بهردهوام حوكمهتێ نهشیایه ب دروستى وهزیفهتا خوه یا حوكمرانیێ ئهنجام بدهت، دبیت ئیدارهكرنهك هاتبیته كرن بهلێ بریارێن حوكمهتێ ل سهر ئهردى نههاتینه جێبهجێكرن بۆ هندێ حوكمرانیهكا (رهشید) بهێتهكرن.
ئیدارهكرنێ رۆلهكێ كارا ههیه بۆ خزمهتا گهل و نشتیمانى ئهوژى جێبهجێكرنا بریارێن حوكمهتێ یه ل سهر ههمى ئاستان چونكو حوكمهت بۆ وان هندهك بنهمایێن تایبهت بهرههڤ دكهت بگره ژ میزانیا سالانه یانژى شیانێن مرۆڤى كو هۆكارێ ئیدارهكرنێ نه و پێدڤیه ل سهر وان لایهنێن ئیدارێ دكهن زۆر ب هووربینى و وهفادارى ل گۆر بهرژهوهندیا گشتى كار بكهن بۆ گهشهیا ههمى وارهكێ ژیانا ههڤوهلاتیان و جواهیێ د ناڤبهرا كاروبارێن لاوهكى و كاروبارێن سهرهكى دا بكهن، بهلێ مخابن ل كوردستانێ مه پتر گرنگى دایه كاروبارێن لاوهكى و پرسێن جهوههرى مینا پهروهده و ساخلهمى و خزمهتێن دى یێن گشتى مه پشتگوهـ هاڤێتینه، ناكۆكیێن پارتایهتى كاریگهریا خوه ل سهر رێڤهبهرێن ئهڤى وهلاتى كریه كو كار بۆ رازیكرنا خهلكى بكهن بۆ ههیامهكا دهمكی و بێ ستراتیژیهت كاركرینه، لهورا دهرئهنجامێن خزمهتێن حوكمهتێ هند كاریگهریا خوه نینه و نهشیاینه ههمى بنهمایێن ئیدارا دروست پهیدا بكهت كو ههمى ههڤوهلاتى و كهسانێن ئیدارى بێخیته ژێر بنهمایێن ئیدارى وهكو (رێكخستن، پلان دانان، تمویلكرن، ههلسهنگاندن، چاڤدێرى …هتد).
لهورا مه ل قووناغا داهاتى پێدڤى ب هندێ ههیه كو حوكمهت حوكمرانیێ بكهت و ئهڤ حوكمرانیه ببیته هۆكارێ گوهۆرینێن سهرتاسهرى ل كوردستانێ ل سهر ههمى ئاستهكى و ئیداره ژى وهزیفهتا خوه بكهت و ئهو سیاسهتێن گشتى ئهوێن ژلایێ حوكمهتێ ڤه دهێنه دارێشتن ل گۆر پێدڤیاتیێن خهلكى بیت، دیسا پێدڤیه رێڤهبهرێن ئهڤى وهلاتى ملكهچ و خهمخۆر بن بۆ هندێ ئهوان سیاسهتان وهكو خوه بكهنه د خزمهتا خهلكى دا، نهخاسمه بابهتێ چاكسازیێ كو حوكمهت بشێت ل سهر بنهمایێن (پاداشت و سزا) قانوونێ سهروهر بكهت و كهسانێن خهمسار و گهندهل دهربكهت و بدهته دادگههێ، لهورا ب دیتنا من چهند خال ههنه وهكو پێشنیارن كو پێدڤیه ل بهرچاڤ بهێنه وهرگرتن:
لژنهكا تایبهتمهند ل سهر ئاستێ (ئهنجوومهنێ وهزیران) ههبیت كارێ وێ ب تنێ چاڤدێریكرنا وان بریاران بیت ئهوێن ژ حوكمهتێ دهردكهڤن بۆ هندێ ل چ یهكهیێن ئیدارى ئهو بریاره پشت گوهـ نههێن هاڤێت.
دووڤچوونا ئیدارێ بهێتهكرن و گهندهلكار ل ههمى جههكى بكهڤنه بهر سزایێن خوه حهتاكو ئهو داهاتێ ل بهر دهستێ حوكمهتێ بكهڤیت د خزمهتا ههڤوهلاتیان دا.
رێكخستنا كاروبارێن ئیدارى وهكو دهوام و میزانیه و بهرچاڤ وهرگرتنا یهكهیێن ئیدارى مینا قهزا و ناڤچهیان و گرنگیدان ب حوكمهتێن خوهجهى ل پارێزگههـ و قهزایان.
دادوهرى و داواكارێ گشتى ههمى دهستههلاتێن خوه بكاربینن و پرهنسیپێ ههڤوهلاتیبوونێ جێبهجێ بكهن و نابیت كهس ل كوردستانێ ل سهر قانوونێ دا بیت.
پهرلهمان وهزیفهتا خوهیا تهشریعى و چاڤدێریێ بكهت و ل شوونا كو ببیته جهێ دروستبوونا ناكۆكیان دشێت ببیته جهێ ئێكلاكرنا ههمى پرسان ب شێوهیهكێ قانوونى.
ل دووماهیكا ڤێ گۆتارێ بۆ مه دیاردبیت پهیوهندیهكا ب هێز د ناڤبهرا حوكمهتێ و ئیدارهكرنێ دا ههیه، حوكمهتا سهركهفتى ئیدارهكا سهركهفتى بهرههمدئینیت و پێچهوانه ژى دروسته.
