ههرێم د نافبهرا سیستهمێ سهرۆكاتی و پهرلهمانی دا و گورانكاریێن دهڤهرێ
ههرێما كوردستانێ د قۆناغا نڤیسینا دستووری دایه و رۆژانه باس ل وێ چهندێ دهێته كرن كا چ جوره سیستهم دێ د دستوورێ ههرێمێ دا هێته پهیرهوكرن. ههروهسا ئهڤه خالا ناكوَكه د ناڤ لایهنێن سیاسی دا.
ژ ئالیهكێ دیڤه دید و بوَچوونێن جێواز ههنه ل سهر جورێ سیستهمێ سیاسی ل ههرێما كوردستانێ دا كو هندهك بوَچوون ههنه دبێژن سیستهمێ سیاسی ل ههرێمێ سیستهمێ سهرۆكاتی یه و دبهرامبهردا بَوچوونهكا دی ههیه ئاماژێ ب وێ چهندێ ددهت كو سیستهمێ سیاسی سهرۆكاتی، ههتا وی رادهی ئهڤێ جێوازیێ كهسانێن ئهكادیمی ژی ڤهگرتینه، لهورا راوهستیان ل سهر ئهڤێ چهندێ و د ڤێ قۆناغێ دا گهلهك گرنگه، بتایبهتی پشتی ئهڤ گوَڕانكاریێن مهزن ل سهر ئاستێ ههرێمی ونێڤ دهولهتی رووداین.
– ههرێم و سیستهمێ پهرلهمانی:- ههتا كو بزانین كا سیستهمێ سیاسی یێ ههرێما كوردستانێ سیستهمێ پهرلهمانی یه پێدڤیه پێداچونهكێ د ستوونێن سیستهمێ پهرلهمانی دا بكهین دا پتر بزانین كا ئهڤ سیستهمه ل ههرێمێ ههیه یان نه.
ستوونێن سیستهمێ پهرلهمانی:-
1- دووینهیا دهستههلاتا جێبهجێكرنێ ئانكو دهستههلاتا جێبهجێكرنێ ژ دوو باسا پێك دهێت ئهو ژی سهرۆك و جڤاتا وهزیران، ئهگهر ئهم تهماشهی ئهڤێ ستوونێ بكهین دێ بینین كو ل دووڤ یاسایێن ههرێما كوردستانێ یینَ جێبهجێكار دهستههلاتا جێبهجێكرنێ ژ دوو باسكا پێك دهێت ئهو ژی سهرۆكاتیا ههرێمێ و ههروهسا جڤاتا وهزیران، كو دوو باسكێن دهستههلاتا جێبهجێكرنێ نه ل ههرێما كوردستانێ. لێ تشتێ ل ڤێره دبیته سهدهما راوهستانێ ئهوه كو د زوَربهیا سیستهمێن پهرلهمانی ل جیهانێ دا سهرۆكێ وهلاتی ژ ئالیێ پهرلهمانی ڤه دهێته ههلبژارتن و د ههمان دهم دا زوَربهیا دهستههلاتداریێن وی د پروتوَكوَلی نه، لێ ل ههرێما كوردستانێ سهرۆك ژ لایێ خهلكی ڤه دهێته ههلبژارتن و ههروهسا دهستههلاتداریێن وی ژی نه دپروتوكولی نه، ئهڤه و بوَ زانین چهوانیا ههلبژارتنا سهرۆكێ وهلاتی ژ لایێ پهرلهمانی ڤه نابیته ستوونهك ژ ستوونێن سیستهمێ پهرلهمانی و ههروهسا ب ڤێ چهندێ سیستهمێ سیاسی ناهێته دیاركرن، بهلگه ژی ل سهر ئهڤێ چهندێ چهندین وهلات ههنه سیستهمێ وان پهرلهمانی یه وسهرۆكێ وهلاتی وان ژ ئالیێ خهلكی ڤه دهیته ههژمارتن ژ وانا ژی وهلاتێ نهمسا و نیوزلندا و تونس و توركیا.
2- ههڤكاری و چاڤدێاریا بهرانبهر د ناڤبهرا دهستههلاتێن یاسادانانێ وجێبهجێكرنێ دا:- ئهڤه ستوونا دووێ یه ژ ستوونێن سیستهمێ پهرلهمانی كو ئهڤهر ئهم ل ژێر یاسایێن ههیی ل ههرێما كوردستانێ ئهڤێ چهندێ دیار بكهین دێ بوَ مه روَهن بیت كو ستوونا دووێ ژی ژ سیستهمێ پهرلهمانی د یاسایێن ههرێما كوردستانێ دا ههیه. ئهوژی ههڤكاریا دهستههلاتا جێبهجیكرنا دگهل دهستهلاتا یاسادانانێ د بوارێ دارێشتنا یاسایان د اكو مافێ بلند كرنا پرۆژه یاسایان دهستههلاتا جێبهجێكرنێ ههیه و چهند جوره پرۆژان ئاراستهی دهستههلاتا یاسادانانێ دكهن داكو خاندن بوَ بهیته كرن و دهنگ دان ل سهر بهێته كرن بمهرهما دهركرنا یاسایێ. ههروهسا دهستههلاتا یاسادانانێ ههڤكاریا دهستههلاتا جێبهجێكرنێ دكهت د پێكئینانا دهستهلاتا ناڤبری ئهوژی دهستههلاتا یاسادانانێ باوهریێ ددهته دهستههلاتا جێبهجیكرنێ. و ههروهسا پهرهنسیپێ بهلانسێ دناڤبهرا ڤان ههردوو دهستههلاتا دا یێ دیاره دیاسایێن ههرێما كوردستانێ دا ئهو ژی دهستههلاتا یاسادانانێ مافێ هندێ ههیه باوهریێ ژ دهستههلاتا جێبهجێكرنێ وهربگریت دبهرانبهردا دهستههلاتا جێبهجێكرنێ مافێ هندێ ههیه كو دهستههلاتا یاسادانانێ بههلوهشینیت.
ههرێم و سیتهمێ سهرۆكایهتی
سیتهمێ سهرۆكایهتی ههر وهك سیستهمێ پهرلهمانی ستوونێن خوه ههنه ژ بو وێ چهندێ داكو بزانین كا ئهڤ سیستهمه ل ههرێما كوردستانێ ههیه پێدڤیه پیّداچوونهكێ د ستوونێن سیستهمێ سهرۆكاتی دا بكهین ل ڤێرێ دێ بومه دیار بیت كا تا چ راده ئهف سیستهمه ل ههرێما كوردستانێ ههیه. ستوونێن سیستهمێ سهرۆكاتی ژی ئهڤهنه:-
1- ئێكینهیا دهستههلاتا جێبهجێكرنێ. ئهڤه وێ رامانێ ددهت كو دهستههلاتا جێبهجێكرنێ بتنێ ژ باسكهكی پێك دهیت ئهو ژی سهرۆكێ وهلاتی یه و ئهڤێن دگهلدا كار دكهن هن دبێژنێ وهزیر و هند دبێژنێ سكرتێر و هن ژی دبێژنیّ هاریكارێن سهرۆكی. واته ل ڤێره بهروَڤاژی سیستهمێ پهرلهمانی بتنێ سهرۆك و وهزیر ههنه بێ كو سهرۆكوهزیر ههبیتن یان ب رامانهكا دی دسیستهمێ سهرۆكایهتی دا سهرۆكوهزیر نینه بهلكو سهرۆكێ وهلاتی سهرۆك وهزیره و سهرۆك دهولهته د ههمان دهم دا، لێ د سیستهمێ پهرلهمانی دا سهرۆك دهولهت و سهرۆكوهزیر دوو كهسن كو دهستههلاتا جێبهجێكرنێ پێك دئینن. ئهگهر ئهم ئهڤێ ستوونێ د ههرێما كوردستانێ دا شرۆڤه بكهین دێ بینین كو دهستههلاتا جێبهجێكرنێ مینا سیستهمێ پهرلهمانی یه نهك سیستهمێ سهرۆكایهتی ئهو ژی ب ههبوونا پوَستێ سهرۆكێ ههرێمێ و ههروهسا سهرۆكوهزیران ژی. لێ دڤێ خالێ دا تشتهكێ گرن ههیه كو د وان وهلاتێن سیستهمێ وانێ حوكومرانی سیستهمێ سهرۆكایهتیه مهرجه كو سهرۆكێ وهلاتی ژ گهلی بهیته ههلبژارتن.
(2-3)
مانشێت:
ئهو سیستهمێ ئهم ددارێژین پێدڤه رێخوهشكهر بیت بوَ گههستنا ئارمانجا مهیا ستراتیجی كو راگههاندنا دهولهتا كوردستانی یه
بهلێ د سیستهمێن پهرلهمانی دا و ل زوَربهیا وولاتان دا سهرۆك وهلات ژ پهرلهمانی دهێته ههلبژارتن لێ پا ئهف چهنده سیستهمی ناگوهۆڕیت ژ پهرلهمانی بوَ سهرۆكایهتی ئهگهر هات و سهرۆك ژ گهلی هاته ههلبژارتن ژ بهركو مه چهندین نموونه ههنه ل چهندین وهلاتێن جیهانێ سیستهمێ وانێ حكومڕانیێ پهرلهمانی یه و د ههمان دهم دا سهرۆك وهلات ژ لایێ گهلی ڤه دهێته ههلبژارتن وهكی مه ئاماژهپیكری وهڵاتێ نهمسا و نیوزلندا و تونس و تركیا.
2- جودابوون د ناڤبهرا دهستههلاتان دا. ئهڤه ستوونا دووێ یه ژ ستوونێن سیستهمێ سهرۆكایهتی كو جوداهی د ناڤبهرا دهستههلاتێن دهولهتێ دا ههیه كو بشێوهیهكی دهستههلاتا یاسادانانێ بكارێ دارێشتنا یاسایان رادبیت، بێی كو ئهڤێ دهستههلاتێ مافێ ئهوێ چهندێ ههبیت باوهریێ بدهته دهستههلاتا جێبهجێكرنێ مینا سیستهمێ پهرلهمانێ و ههروهسا مافێ چاڤدێریێ ژی ل سهر دهستههلاتا جێبهجێكرنێ نینه یا نكو بوَ دهستههلاتا یاسادانانێ نینه لێپرسینێ دگهل وهزیران و سهرۆك وهلاتی دا بكهن، و ههروهسا دهستههلاتا جێبهجێكرنێ یا پێگیره بجێبهجێكرنا یاسان و ههروهسا مافێ هندێ نینه دهستههلاتا یاسادانانێ ب ههلوهشینیت، ئهڤه ژی ئهگهر ئهم ئهڤێ چهندێ بههرێما كوردستانێ ڤه گرێبدهین دێ بهروَڤاژی ئهڤێ چهندێ بوَ مه دیار بیت كو ل ههرێما كوردستانێ دا ههڤكاری د ناڤبهرا دهستههلاتان دا ههیه و د ههمان دهم دا مافێ سپونسهریا ئێك و دوو ههیه.
لێ ئهگهر ئهم خاندنا بارودوَخێ دهڤهرێ بكهین و ئهڤ وهرچهرخانا پهیدا بووی، كو رۆژههلاتا ناڤهراست كهفتیه دبن هێرشێن جودا جودا دا، و ههرێما كوردستانێ پارچهیهكه د ناڤ رۆژههلاتا ناڤهراست دا. دێ پرسیارهك ل دهف مه پهیدا بیت ئهو ژی ئهرێ ئهڤ جوره سیستهمێ سیاسی دێ خزمهتا ههرێما كوردستانێ كهت د ڤێ قۆناغا ههستیار دا و بتایبهت ههرێما كوردستانێ ژ ههموو لایهكی ڤه د قۆناغا ئینتیقالی دایه؟ ئهرێ ئهم سیستهمێ پهرلهمانی پهیرهو بكهین یان ژی سیستهمێ سهرۆكایهتی؟
ژبوَ بهرسڤا ئهڤێ پرسیارێ پێدڤیه بهری ههر تشتهكی ههموو لایهنێن سیاسی ل ههرێما كوردستانێ ئارمانجا ستراتیجی یا گهلێ گوردستانێ دهستنیشان بكهن و چارچوڤهكێ قانوونی بوَ ئهڤێ چهندێ بدانن داكو چ هێزێن سیاسی بهروَڤاژی ئهڤێ چهندێ كارنهكهن واته ئهوژی پشتی رێكهفتن لس هر ئهڤێ ئامانجا ستراتیجی پێدڤیه د دستوورێ ههرێمێ دا چارچوَڤێ قانوونی بهێته دانان و ههمی لایهنێن سیاسی دپێگیربن و ههروهسا ئهڤ چهنده دێ ریێ ل مایتێكرنێن دهرهكی ژی گریت.
ب بوَچوونا من ئهگهر ئارمانجا مهیا ستراتیجی مانا ههرێما كوردستانێ د عیراقا فیدرال دا بیت وهك ههرێمهكا فیدرالی پێدڤیه ئهم سیستهمێ پهرلهمانی یێ كلاسیكی پهیرهو كهین وهكی هندهك لایهن داخازا ئهوێ چهندێ دكهن كو پێدڤیه باسكێ ئێكێ یێ دهستههلاتا جێبهجیكرنێ كو سهرۆكێ وهلاتی یه خودان دهستههلاتێن تهشریفی بیت و سیستهم سیستهمهكێ پهرلهمانی یێ كلاسیكی بیت.
لێ ب بوَچوونا من ئهگهر ئارمانجا مهیا سترتیجی راگههاندنا دهولهتهكا سهربخوَ بیت بوَ ههرێما كوردستانێ پێدڤه ئهم سیستهمهكی بدارێژین كو تیدا بشێین بهرژهوندێن گهلێ كوردستانێ بپارێزین و ههروهسا پاراستنێ ل سهر ههمی لایهن و پێكهاتهیێن كوردستانێ بكهین و ههروهسا ئهو سیستهمێ ئهم ددارێژین پێدڤه رێخوهشكهر بیت بوَ گههستنا ئارمانجا مهیا ستراتیجی كو راگههاندنا دهولهتا كوردستانی یه.
ئهو ژی ب بوَچوونا من دێ ب ڤێ چهندێ بیت كو سیستهمهك ل ههرێما كوردستانێ بهێته دارێشتن د دستوورێ وهلاتی دا ل ژێر ههر چ ناڤێك بیت سیستهم سیستهمهكێ پهرلهمانی پێشكهفتی بیت یان سیستهمهكێ تێكهل بیت ب مهرجهكی ل سهر ئهڤان ستوونان بهێته ئاڤاكرن ئهو ژی:-
1- دهستههلاتا جێبهجێكرنێ ژ دوو باسكا پێك بهیت (سهرۆك ههرێم وئهنجومهنی وهزیران). كوتێدا سهرۆكێ ههرێمێ ژ گهلی بهێته ههلبژارتن بڤان دهستههلاتان راببیت.
ئیدارا پهیوهندین دهرڤه یێن ههرێمێ بكهت. ژبهر كو جڤاكێ نێڤ دهولهتی و سیاسهتا دهرهكی د ڤێ قۆناغێ دا ئهڤێ چهندێ دسهپینیت و ئهزموونا ههرێما كوردستانێ و روَلێ سهركهفتیانه یێ جهنابێ سهرۆكێ ههرێما كوردستانێ د ڤی بادهكی دا باشترین بهلگهیه.
(3-3)
مانشێت:
بێ بههر كرنا پارتێن هێزا وان كێم دبیتن مایتێكرنێن دهرهكی د ههرێما كوردستانێ دا بهێنه كرن و ببنه پهناگهه بۆ نهحهزێن دهولهتا كوردی
فهرمانهدارێ گشتی یێن هێزێن چهكدار بیت. ئهڤ چهنده ژی دێ كارتێكرنهكا ئهكتیڤ ل سهر هێزین چهكدرار كهت ب تایبهت پشتی ئهف هێزه ب ئیرادا خوه ئهڤی سهرۆكی دههلبژێرن، دووباره نموونا جهنابێ سهرۆكی د جهنگا دژی تیروَرێ دا.
ئیدارا بادهكێ ئهمنی. سروشتێ ئهڤی بادهكی ئهڤێ چهندێ دزانیت.
مافێ ههلوهشاندنا پهرلهمانی ههبیت پشتی رهزامهندیا سهرۆكێ ئهنجومهنی وهزیران.
مافێ زڤراندا یاسایێ بوَ پهرلهمانی.
راگههاندنا بارێ نه ئاسایی پشتی رهزامهندیا پهرلهمانی.
ههموو دهستههلاتێن دی یێن د سیستهمێ پهرلهمانی دا ههین.
– ئهنجومهنێ وهزیران بشێوهیهكی بیت كو باوهریا خوه ژ پهرلهمانی وهربگریت و سیستهمێ كوتا ل بهرچاڤ بهێته وهرگرتن د پێكئینانا وێ دا داكو ههموو پێكهاتهیێن ههرێمێ خوه ب وهلاتیێن ئهڤێ خاكێ بزانن. و بڤان دهستههلاتان راببیت:
دارێشتنا سیاسهتا گشتی و چاڤدێریا جێبهجێكرنا ڤێ سیاسهتێ.
جێبهجێكرنا یاسایان و پاراستنا ئاسایشا ههرێمێ وبهرژهوهندێن ههرێمێ.
بلند كرنا پرۆژه یاسایان بوَ ئهرلهمانی.
دانا پرۆژێن پلانا پێشڤهبرنی ههرێمێ
دهركرنا بریارێن رێكخستی
دامهزراندنا فهرمانبهران.
– دهستههلاتا یاسا دانانێ. ئهڤه كو دهستههلاتا دووێ بیت د سیستهمێ سیاسی دا ل ههرێما كوردستانێ كو ئهندامێن وێ ژ گهلی بهێنه ههلبژارتن و سیستهمێ كوتا بهێته پهیرهوكرن ژ بوَ پاراستنا ههمی پێكهاتهیان وب ڤان دهستههلاتان راببیت ئهوژی:-
دارێشتنا قانوونان.
خودان بریارا ئێكلاكهر بیت د وان پرسێن گرێدای چارهنڤیسێ ههرێما كوردستانێ دا.
لێپرسینێ دگهل سهرۆكێ ههرێمێ بكهت و ژ پوَستێ وی دور بكهت بدهنگێن 3/2 ژ ئهندامێن پهرلهمانی پشتی دادگهها دستووری پهسهندا ئهوان تومهتان بكهت یێن بوَ سهرۆك ههرێمی هاتینه ئاراستهكرن سهبارهت ئهوێ چهندێ كو سهرۆكێ ههرێمێ بهروَڤاژی ئهركێن خوه یێن دستووری كاركریه و زیان یا گههاندیه بهرژهوهندێن ههرێمێ.
سپونسهریا كارێن حكومهتێ بكهتن.
رهزامهندیێ بكهت ل سهر گرێدانا ههر گرێبهستهكێ یان رێكهفتنهكێ كو ل دووڤ دستوورێ عێراقا فیدرال ههرێمێ مافێ گرێدانا وان ههبیت.
رازمهندبیت ل سهر هنارتنا هێزین چهكدار بوَ دهرڤهی ههرێمێ و ههروهسا هاتنا هێزێن بیانی بوَ ناف ههرێمی.
2- ههڤكاری و چاڤدیاریا بهرانبهر د ناڤبهرا دهستههلاتێن یاسادانانێ و جێبهجێكرنێ دا. كو ئهڤه ستوونا دووێ بیت د سیستهمێ سیاسی دا ل ههرێما كوردستانێ و ل دووڤ دابهشكرنا ڤان دهستههلاتێن مه ل سهری ئاماژه پێكری د ناڤبهرا ههردوو دهستههلاتان دا.
ئهگهرێن دارێشتنا ئهڤی جوره سیستهمی ل ههرێما كوردستانێ و ئهڤان خلان دڤهگهریت:-
1- خالا ئێكێ ئهوه ل ههرێما كوردستانێ ئهستهمه بشێن سیستهمێ سهرۆكایهتی بدارێژین بهر كو سیستهمێ حزبی ل ههرێما كوردستانا عێراقێ سیستهمێ فره حزبیه و دقازانجا مللهتێ كوردستانێ دا نینه د ڤێ قۆناغێ دا هن پارت و لایهن بێ بههر ببن ژ پشكداریكرنێ د دهستههلاتێدا ژبهر كو ئهگهر ئهگهر سیستهمێ سیاسی ل ههرێمێ ببیته سیستهمێ سهرۆكایهتی پێدڤه ئهڤ لایهنێ ل ههلبژارتنا بسهردكهڤیت دهستههلاتا جێبهجێكرنێ پێكبینیت بیێ كو پێدڤی رهزامهندیا هیچ لایهكه بیت و ههروهسا پێدڤی چ ههڤپهیمانیا ژی نابیت دگهل چ لایهنێن دی و پێدڤی رهزامهندیا پهرلهمانی ژی نابیت ل ڤێره ل دووڤ ئهڤێ نموونێ بشێوهیهكێ ئوتوماتیكی دێ ههڤڕكیا حوكمڕانیێ ل ههرێما كوردستانێ كهڤیته دناڤبهرا پارت و لایهنێن بهێز و بهروَڤاژی پارت و لایهنێن هێزا وان كێم دێ بێ بههربن ژ بهشداری كرنێ ، ل ڤێرێ دێ مهترسیا ئهڤێ چهندێ بوَ مه دیار بیت ئهو ژی دبیتن ئهڤ پارتێن ژ حكومڕانیێ بهێنه بێ بهشكرن پهنایێ بوَ توندوتیژیێ ببهن و بتایبهت كو د قۆناغا نها دا كو رۆژههلاتا ناڤهراست بوویه مهیدانا بهلاڤ بوونا هزروبی ێن توندرهو لهورا بێ بههربوونا ئهڤان لایهنان ژ دهستههلاتێ دبیتن ئهڤ لایهنه بكهڤنه ژێر هزروبیرێن توندرهو و پهنایێ بوَ كریارێن تیروَرستی ببهن و یان ژی ببنه شانهیێن گروَپێن تیروَرستی د ههرێما كوردستانێ دا، ههروهسا بێ بههر كرنا پارتێن هێزا وان كێم دبیتن مایتێكرنێن دهرهكی دههرێما كوردستانێ دا بهێنه كرن بریێیا ئهڤان لایهنان نهخاسمه ئهگهر بوَ گههشتنا دهستههلاتێ ئهڤ لایه نه پهنایێ ببهنه جهم هێزێن دهرهكی. ژ ئالیهكێ دیڤه ئهڤ چهنده دێ بیته سهدهما ژبهرێكچوونا ئیكرێزیا ناف مالا كوردی كو ئهڤه مهترسیهكا مهزنه ل سهر خهباتا گههشتنا سهربهخوَبوونێ ژبهر كو ئێك ژ گرنكترین فاكتهر ژ بوَ گههشتنا ئهڤێ چهندێ مكوَمیا بهرهیێ ناڤخوَیی یه.
2- ئهگهر ئارمانجا مه یا ستراتیجی ئهو بیت كو وهلاتهكێ سهربهخو بوَ گهلێ كوردستانێ براگههینین پێدڤه دهستههلاتا جێبجێكرنێ دهستههلاتهكا كارا بیت ژ بهركو بحوكمێ سروشتێ خوه ئهڤ دهستههلاته پتر نێزیكی خهلكی دبیت و ههروهسا بوَ قۆناغا ئینتیقالی ((كوردستان ژ ههرێمهكا فیدرال بو وهلاتهكێ سهربهخوَ)) گرنگه دهستههلاتا جێبهجێكرنێ دهستههلاتهكا بهێز و خودان دهستههلاتبیت داكو بكاریت پرۆژێ راگههاندنا دهولهتا سهربهخوَ بگههینیته دووماهیێ، ژبهر كو ئهگهر سیستهم بشێوهیهكێ كلاسیكی پهرلهمانی بوَ ههرێما كوردستانێ بوَ قۆناغا نها دارێشت دبیتن گهلهك جاران ئهڤ پهرلهمانه ببیته ئهگهرێ درهنگ گههشتنا ئهڤان ئارمانجان یان ژی ببیته رێگر بتایبهت ئهگهر هات و لایهنهكێ كاریگهر كهفته ژێر فشارێن دهرهكی كو دبهرژهوهندا واندا نهبیت گهلێ كوردستانێ ببیته خودان وهلاتهكێ سهربهخوَ.
رێنجبهر جهمیل شێخو بامهرنی
زانكویا دهوك-كولیژا یاسا ورامیاری
