هه‌لبژارتن و سه‌رۆكێن ئه‌مریكا

هه‌لبژارتن و سه‌رۆكێن ئه‌مریكا

120

ل هه‌شتى چریا دویێ ل ڤێ سالا 2016 سه‌رۆكێ ئه‌مریكا یێ 45 دێ ئێته‌ هه‌لبژارتن. د هه‌لبژارتنان دا هه‌ر پارته‌كا ئه‌مریكى ره‌نگێ خوه‌ یێ هه‌ى و ده‌ما ئه‌نجام تێنه‌ راگه‌هاندن هه‌ر ویلایه‌ته‌كا به‌ربژارێ كۆماریان لێ ب سه‌ركه‌ڤیت دێ ره‌نگێ وێ سۆر بیت و یا دیموكراسى لێ سه‌ربكه‌ڤن دێ شین بیت. تاكو سه‌رۆكێ سێزدێ ژى هاتیه‌ هه‌لبژارتن هه‌ڤڕكى د ناڤبه‌را شه‌ش پارتان دابوو ئه‌و ژى: سه‌ربخۆ ب ره‌نگێ خولیكى، فێدرال ب موورى، پارتا كۆمارى دیموكراسى ب كه‌سكى، راست ب زه‌رى، دیموكراسى ب شینى و كۆمارى ب ره‌نگێ سۆر.
ژ سه‌رۆكێ چاردێ كو فرانكلن پیرس بوو، ل سالا 1853 هاتبوو هه‌لبژارتن تاكو ڤێ گه‌رێ هه‌ڤڕكى ب تنێ یا مایه‌ د ناڤبه‌را كۆماریا و دیموكراسیان دا ب ره‌نگێن سۆر و شین. ئه‌گه‌ر ئه‌م ل چه‌رخێ بیستێ ب زڤرین 11 سه‌رۆكێن كۆماریا 52 سالان سه‌رۆكاتى یا كرى به‌رامبه‌ر حه‌فت سه‌رۆكێن دیموكراسیان د 48 سالان دا. د ڤان 16 سالێن چه‌رخێ بیست و ئێكێ دا دو سه‌رۆكان، ئێكێ كۆماریا و ئێكێ دیموكراسیا، ب یه‌كسانى هه‌ر ئێك هه‌شت سالان سه‌رۆك بوون. به‌ربژێرێ هه‌ر پارته‌كێ بۆ سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا جێگره‌كى بۆ خوه‌ ده‌ستنیشان دكه‌ت و پێكڤه‌ پشكداریێ د هه‌لبژاتنان دا دكه‌ت و ده‌مێ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا دمریت یان ب هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كێ تێته‌ لادان جێگرێ وى دبیته‌ سه‌رۆك بۆ ماوێ مایى و مافێ خوه‌ پالێراوكرنێ یێ هه‌ى بۆ دو گه‌رێن دى.
د دیرۆكا سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا دا، چارده‌ جێگرێن سه‌رۆكا یێن بووینه‌ سه‌رۆك و جیرالد فورد تاكه‌ جێگر بوو بویه‌ سه‌رۆك بێى پشكداریێ د هیچ هه‌لبژارتنه‌كێ دا بكه‌ت، نه‌ بۆ پۆستێ جێگریێ و نه‌ سه‌رۆكاتیێ. چار سه‌رۆكێن ئه‌مریكا یێن هاتینه‌ كوشتن ئه‌براهام لنكولن یێ 16 و جێمس گارفیلد یێ 20 و ولیه‌م ماكنلى یێ 25 و جون كه‌نه‌دى یێ 35. چار سه‌رۆكێن ئه‌مریكا یێ د ده‌مێ سه‌رۆكاتیێ دا مرین ئه‌و ژى: ولیه‌م هنرى هاریسون یێ نه‌هێ، زوخارى تیله‌ر یێ 12 و وارن هاردینگ یێ 29، فرانكلن رۆزفلت یێ 32.
ئێك سه‌رۆكێ ئه‌مریكا ده‌ست یێ ژ كارى كێشاى، ئه‌و ژى ریچارد نیكسن بۆ سه‌رۆكێ 37 ژ به‌ر هه‌تكبه‌ریا ووتر گێت ل سالا 1974. ئێك سه‌رۆكێ ئه‌مریكا چار گه‌را یێ هاتیه‌ هه‌لبژارتن ئه‌و ژى فرانكلن روزفلت بوو كو ل هه‌لبژارتنێن سالێن 32، 36،40 ،44 هاته‌ هه‌لبژارتن وه‌ك سه‌رۆك و نه‌شیا گه‌را چارێ ب دووماهى بینیت ژ به‌ر نه‌خۆشیێ و ل سالا 1945 چوو به‌ر دلوڤانییا خودێ. ئێك سه‌رۆكێ ئه‌مریكا دو جاران یێ بوویه‌ سه‌رۆك نه‌ ل دویف ئێك ئه‌و ژى كلیڤلاند كروفه‌ر بوو كو سه‌رۆكێ 22 و 24 بوو.
هه‌روه‌سا سێ كورێن سه‌رۆكێن ئه‌مریكا یێن بووینه‌ سه‌رۆك ئه‌و ژى: جون كوینسى ئاده‌مز یێ شه‌شێ كورێ جون ئادمز یێ دویێ، بنیامێن هاریسون یێ 23 كورێ ولیه‌م هنرى هاریسون یێ نه‌هێ و جورج ده‌بلیو بوش یێ 43 كورێ جورج بوش یێ 41.
مه‌زنترێن ته‌مه‌ن بوویه‌ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا رۆنالد رێگن بوو یێ 40 كو ته‌مه‌نێ وى بۆ گه‌را دویێ 73 سال بوون و بچووكترین ته‌مه‌ن جون كه‌ندى بو یێ 35 كو ته‌مه‌نێ وى 43 سال بوون. تێكرایێ ته‌مه‌نێ هه‌موو سه‌رۆكێن ئه‌مریكا 57 سالن.
هه‌لبژارتنێن ئه‌مریكا ل رۆژا سێ شه‌مبیا ئێكێ ژ هه‌یڤا چریا دویێ، تێنه‌ كرن ب مه‌رجه‌كى رۆژا ئێكێ ژ هه‌یڤێ نه‌بیت و ل رۆژا 20 هه‌یڤا كانینا دویێ یا سالا دویف دا ب فه‌رمى ل كۆچكا سپى ده‌ست ب كار دبیت. ده‌نگده‌رێن ئه‌مریكا ده‌نگێ خوه‌ راسته‌وخۆ ناده‌نه‌ سه‌رۆكى، به‌لكو دده‌نه‌ نوونه‌رێن ولایه‌تێ، كو تیكرایێ ژمارا نوونه‌ران 538 نووینه‌رن و هه‌ر به‌ربژێره‌كى ده‌نگێ 270 نوینه‌ران ب ده‌ستڤه‌ بینیت ئه‌و دێ بیته‌ سه‌رۆك.
سوبه‌هی بۆ هه‌لبژاتنا سه‌رۆكێ ئه‌مریكا یێ 45، سێ به‌ربژێر ل گه‌ل جێگرێن وان یێن د به‌ریكانێ دا: ئێك، دونالد ترامپ و جێگرێ وى مایك بینس یێن كۆماریان. دو، هیلارى كلنتون ل گه‌ل جێگرێ وێ تیم كاین یێن دیموكراسیان. سێ، گارى جونسون و جێگرێ وى ولیام ویلد كو د سه‌ربخۆنه‌. ده‌لیڤا سه‌ركه‌فتنا به‌ربژێرێن سه‌ربخۆ گه‌له‌كا لاوازه‌، به‌لكو هه‌ر نینه‌. ململانه‌كا توند یا د ناڤبه‌را كۆماریان و دیموكراسیان دا هه‌ى.
به‌ربژێرێ كۆماریان، دونالد ترامپ، ملیادێره‌كێ ئه‌مریكیه‌. ته‌مه‌نێ وى 70 ساله‌. لێدوان و بۆچوونێن وى دسه‌یرن. گه‌له‌كێ نه‌زانه‌ د سیاسه‌تا نیڤده‌وله‌تی دا. ئه‌گه‌ر گوتار بۆ نه‌ ئێنه‌ نڤیسین ژ لایێ راوێژكارێن وی ڤه‌، هیچ رێكخستنه‌ك د گوتارێن وى دا نینه‌. ل ده‌ستپێكێ گه‌له‌ك ب دلێ پارتا كۆمارى نه‌بوو كو ئه‌و ببیته‌ پالیلراو، لێ د هه‌لبژارتنێن ده‌ستپێكی دا ئه‌و ل پرانییا ولایاتان سه‌ركه‌فت و پارتا وى نه‌چار بوو د كۆنگرێ پارتێ دا وى ب هه‌لبژێرن.
به‌ربژارا دیموكراسیان، هیلارى كلنتون، یا ته‌مه‌ن 69 سالى خانما ئێكێ بوو و هه‌شت سال ل كۆچكا سپى یێن بوراندین ده‌ما زه‌لامێ وێ بیل كلنتون سه‌رۆكێ ئه‌مریكا. كارێ سناتۆریێ و وه‌زیرا ده‌رڤه‌ یێن كرین. شاره‌زایه‌كا باش یا هه‌ى ل سه‌ر ئاستى باده‌كێن ناڤخۆیا ئه‌مریكا و سیاسه‌تا ده‌رڤه‌، لێ وه‌سا تێته‌ نیشاندان كو دێ هه‌مان سیاسه‌تا ئوباماى په‌یره‌و كه‌ت كو سیاسه‌ته‌كا سه‌ركه‌فتى نه‌بوو ل سه‌ر ئاستێ ده‌رڤه‌. ب دیتنا من ئه‌ڤه‌ بۆچوونه‌كا راست نینه‌ ژ به‌ر ئه‌ڤ هه‌ر دو كه‌سایه‌تیه‌، ئوباما و هیلارى، هه‌ڤرك بوون د هه‌لبژارتنێن 2008 دا بۆ ب ده‌ستڤه‌ئینانا به‌ربژاره‌تیا پارتا دیموكراسیان و هزر و بیرێن وان د ژێك جودا بوون. نیشانێن ماندیبوونێ و نه‌خۆشیێ لێ د دیار بوون د هنده‌ك هه‌لكه‌فتێن رێڤه‌برنا هه‌وا خوه‌ یا هه‌لبژارتنان دا، لێ شیا كونترۆلا وێ ئارێشى بكه‌ت.
راسته‌ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا بالاترین پۆسته‌ ل ئه‌مریكا و خودان ده‌ستهه‌لاته‌، لێ پرانیا بریارێن چاره‌نڤیس پێدڤى رازیبوونا كۆنگرێسى نه‌. هه‌روه‌سا سه‌رۆكێ ئه‌مریكا ژماره‌كا راوێژكارێن خودان سه‌ربۆر یێن هه‌ین زێده‌بارى ده‌زگه‌هێن هه‌والگیریێ بۆ كۆمكرنا پێزانینان ل سه‌ر روودانا ل سه‌رانسه‌رى جیهانێ. ل دویف راپرسیان و پشتى سێ رووى ب رووى بوونێن راسته‌وخۆ هیلارى یا پێشكه‌فتیه‌ و هه‌موو جیهان دێ چاڤه‌ریێ ئه‌نجامان بیت ده‌مێ ل سوبه‌هی 9/11 سپێدێ تێنه‌ راگه‌هاندن كا بۆ جارا ئێكێ ژنه‌ك دێ بیته‌ سه‌رۆكا ئه‌مریكا یان ترامپ دێ بیته‌ زه‌لامێ 45 ل كۆچكا سپى؟.

کۆمێنتا تە