وهرگێڕان و هندهك تشتێن دى..
ئیسماعیل تاهر
وهرگێران هونهر و زانین و داهێنانه بهرى پیشه و كار بیت، وهرگێرى ژى گرنگه ئهو پیڤهر ل نك ههبن یێن د وهرگێڕانێ ههین دا هێژایى وى ناسناڤى ببیت و بشێت كارهكێ هۆسا بجهـ بینیت و بهرههمێ وى ببیته جهێ مفایى و دیرۆك د ناڤ بهرپهرێن خوه دا بپارێزیت و نههێته هاڤێتن یان پشتگوهئێخستن یان ژى ژبیركرن، چنكو دیرۆكه وێ بریارێ ددهت نه بهرگ و دیزاینێن سهرنجڕاكێش و ئهو ڕۆپهلن یێن ل سهر دهێنه نڤیسین، لهو گرنگه ههر كهسێ بڤێت تهڤلى ڤێ جیهانێ بیت چهند پرسیاران ژ خوه بكهت، ئهز تێرا وێ ههمه وهرگێڕانێ بكهم؟ ئهز دزانم وهرگێڕانێ چ پیڤهر ههنه؟ ئهز دزانم ب وان زمانان بنڤیسم یێن ژێ وهردگێڕم و بۆ وهردگێڕم؟ من شارهزایى د كولتۆرێ وى خهلكی دا ههیه یێ دهقى ژێ وهردگرم؟ و چهند پرسیارێن دى.
ژ هندهك دهقێن وهرگێڕایى خۆیا دبیت خودانێن وان بهرسڤا ڤان پرسیاران نهدایه و ئهو پیڤهر ل نك نینن، ههر چهنده ئهو بهرههم ژى باشه وهك سهربۆر بمینیت دوور نینه ل پاشهرۆژێ ئهو بهرێزێن حهز ههیى ببنه وهرگێڕ مفایى ژێ وهربگرن، لێ ئهو بهرههم ب تنێ بهس نینه ناسناڤێ وهرگێڕى هلگریت، بهلكو وان سهربۆڕان بكهته پێسترك و بهر ب ژۆر ڤه بچیت، من ئهو گۆت ژبهركو هندهك ههبوون ئێك دو بهرههم بهردانه پرتووكخانا كوردى و هزركر ئهو هاتنه جیهانا داهێنانا وهرگێڕانێ..! مرۆڤ وهك بۆنهوهرهكێ خودام مێشك و هزر و هێژا خودایێ مهزن دایى دڤیا بزاڤ و پێشڤهچوونێ بكهت و ب ههڤكویفێن خوهڕا بگههیت و بهردهوام د وهرار وگهشهكرن و پێشكهفتنێ دا بیت، ژ ڤى ئاراستهیى خۆیا دبیت كو ساڵ بۆ سالێ شیانێن وى بۆنهوهرێ هێژا پێدڤیا ب وهرار و گهشهكرنێ ههیى.
دێ چ بێژیه ئێكى نهزانیت ئهو زاراڤێ هاتیه بكارئینان ناڤێ باژێرهكى یان مرۆڤهكى یه یان پهڕندهكى یه یان هتد..! باشه دا دو پرسیارێن دى یێن گرنگ ژ خوه بكهین:
ئێك: ئهم چهند دخوینین ههتا بشێین هندهكێ بنڤیسین؟
دو: ئهو بهرههمێ ئهم دنڤیسین ئێكێ ژ مه شارهزاتر دبینیت؟
بۆ من ئهڤ ههردو پرسیاره زۆر زۆر دگرنگن.
زانا دبێژن نه ئهز (خواندن بنهمایێ داهێنانێ یه نه نڤیسین)، ئانكو سێجاران یان ههشت جاران یان بۆ هندهك مرۆڤان دههـ جاران بخوینه پاشى جارهكێ بنڤیسه، هۆشدارى (نابیت مرۆڤهك ههبیت دو یان سێ یان پتر بهرههمان بخوینیت و بزاڤا چاڤلێكرنێ بكهت دا تشتهكێ نێزیكى وى بنڤیسیت (چیه من ژى پرتووكهكا چاپكرى ههیه)، ئهڤه مهزنترین شاشی یه نڤیسهر دكهڤنێ، گرنگه بهرى نڤیسینێ ئهم فێرى رهههندێن خواندنێ ببین و بزانین دێ چاوا خوینین پاشى بزاڤا نڤیسینێ بكهین، بهرى بزاڤا نڤیسینێ ژى بكهین گرنگه بزانین دێ چاوا نڤیسین، چنكو (نڤیسین پیرۆزترین پیشهیه د دیرۆكێ دا) مینا هیگل یێ ئهلمانى دبێژیت. لهو د جهێ خوه دا نینه نڤیسین ب ساده و سڤك و بێ بها بهێته دیتن. فێربوونا بنهما و شهنگستێن نڤیسنێ دڤیا بهرى پرۆسا نڤیسینێ بهێنه خواندن و زانین و فێركرن، ل سهر وان بنهما نڤیسین خوهجهـ دبیت و گرانى و سهنگا خوه دپارێزیت، ب چاڤلێكرنێ ئهو بهرههم سهرناگریت.
ڤهگهریان بۆ مژارا سهرهكى كو وهرگێڕانه، باشه ئارهزۆمهندێن وهرگێڕانێ بهرى ههر تشتهكى زمانێ ژێ وهرگێڕایێ و بۆ وهرگێڕایى و ب ڕههوانى بزانن، زمان وهك زمان، رێزمان و رێنڤیس و دارشتن و خالبهندى و هتد.. پاش د كولتورێ وى مللهتێدا شارهزا بن یێ ژێ دهێته وهرگێڕان، هندهك ناڤ و زاراڤ و رسته و هزرێن مێژۆیى یێن د ناڤ وان مللهتان دا ههین دبیت ل ناڤ مللهتێ مه نهبن یان وهكههڤ نهبن یان ژى دبیت بهرۆڤاژى بن، د زمانێ مللهتان دا پهند و گۆتن ههنه بۆ تشتهكێ دیتر دهێنه بكارئینان دبێژنێ (كنایه) گۆتنهكه ساده هاتیه داراشتن و د ناڤ خهلكی دا بهلاڤبوویه، لێ ڕامانا وێ گۆتنێ تشتهكێ دیتره نه ئهوه یێ هاتیه نڤیسین.
مژارا گرنگتر ژ ڤان ههمیان ئهوه وهرگێڕ بزانیت دهقى هلبژێریت، هلبژارتنا دهقى ژ وهرگێڕانێ بخوه گرنگتره، ب دههان هزار مژارێن دیرۆكى و زانستى و وهرزشى و جیۆگرافى و هزرى و ئاینى هاتینه وهرگێڕان لێ هندهك ب تنێ بۆ خهلكى گرنگن، خواندنهك بۆ پێدڤیا خواندهڤایى یان دیاركرنا مژارێن مفادار بۆ هزرا خهلكێ مه كارهكێ ئاسایى و ساده نینه، بهلكى گرنگه پویتهكێ باش پێ بهێتهدان دا رهنجا وهرگێڕان ب ههروه نهچیت. ئهڤه وهرگێڕان بۆ ورێژهكا مهزنا ب ناڤێ وهرگێڕانێ ل نك مه هاتیهكرن هندهك تشتێن دیترن.
