پاشەڕۆژا پەروەردە و فێركاریێ ل ژێر سيبەرا قەیرانان
محەمەد سەلمان عومەر
شەڕ و هەڤركی و توندوتیژیێن كو ئەڤرۆ دەڤەر ب خۆڤە دبینیت و بەردەوام بەر ب زێدەبوونێ ڤە دچن، كارتێكرنا وێ سنوورێن ئەمنی و سەربازی و ئابووری و كەرتێ وزەیێ دەربازكرینە و پتریا كەرت و هووركاریێن ژیانا رۆژانە یا وەلاتیان ب خۆڤە گرتینە، ژ وان ژی كەرتێ پەروەردە و فێركرنێ یە ل هەرێما كوردستانێ، ژبەر نێزیكییا جوگرافی ژ دەڤەرێن هەڤڕكیێ و شەڕێ (ئەمریكی، ئیسرائیلی _ ئیرانی)، راوەستاندنا دەواما فەرمی یا ناڤەندێن خواندنێ ژ قوتابخانە و زانكۆ و پەیمانگەهان بوویە پێشهاتەكا چاڤەرێكری و دیاردەكا دوبارە، دشێین بێژین نێزیكە ژ وێ رەوشێ یا هەرێم ل دەمێ دەستپێكا پەتایا كۆرۆنایێ دا دەربازبووی.
لێ ئەگەرێ دوبارەبوونا پەككەفتنا خواندنێ ل ناڤەندێن فێركاریێ پرسیارەكا بنەڕەتی پەیدا دكەت: ئەرێ مە جهگرەكێ راست و ب هێز هەیە كو بشێت ڤێ ڤالاهیێ پڕ بكەت و نەهێلیت د رەوشێن ب ڤی ڕەنگی دا پرۆسەیا خواندنێ پەك بكەڤیت؟ ل دەمێ سەرهلدانا پەتایا كۆرۆنایێ بۆ جیهانێ هەمیێ پێشهاتەكا كت و پڕ وو، پەنا بۆ خواندنا ئەلیكترۆنی هاتە برن وەك جهگر و چارەسەرییەكا دەمكی، بەلی ل گەلەك وەلاتان هیچ ژێرخانەیەكا ئەلكترۆنی یا ب هێز نەبوون و دامەزراوەیێن پەروەردەیی د ئامادە نەبوون بۆ وێ گۆڕانكارییا كت و پڕ، ژ وان وەلاتان ژی ژی ل هەرێما باشورێ كوردستانێ، كو ژێرخانەكا ئەلیكترۆنی یا ئامادەكرییا ب هێز نەبوو، لەورا بوو ئەگەر كارتێكرنەكا نەرێنی یا مەزن ل سەر پرۆسەسا خواندنێ زانست و فێركاریێ دابێت، ئەڤێ چەندێ ژی كارتێكرنەكا نەرێنی یا مەزن د ئاستێ زانست و زانینێ دا پەیداكر، كو هەتا ئەڤڕۆ ژی شوونوارێن وێ ددیارن ب رەنگەكێ كو گەلەك ژ مامۆستایێن زانینگەهێ دوپاتیێ ل سەر هندێ دكەن كو ئاستێ زانستیێ قوتابیێن دگەهنە قووناغا زانكۆیێ ژ بەری سەرهەلدانا پەتایا كۆرۆنایێ گەلەك باشتر بوو ژ یێن پشتی پەتایا كورۆنایێ، ژبەركو وان پشكەكا گرنگ ژ پڕۆگرامێن خواندنێ و شێوازێن جۆراوجۆرێن وانەگۆتنێ ژ دەستدان كو د ناڤا ناڤەندێن خواندنێ دا دهاتنە پێشكێشكرن، زێدەباری نەبوونا هوشیاری و فلتەر و رەوشەنبیرییەكا پێدڤی بۆ سەرەدەریكرن ل گەل سۆشیال میدیا و ئامێرەیێن ئەلكترۆنی و زێدە بكارئینانا تابلێتان د ناڤا جڤاكێ دا و بتایبەتی تەخا زارۆك و سنێلەیان كو دبیتە ئەگەرێ زێدە مەزاختنا دەمێ وان ب هند پەیچ و ئەپلیكەشنێن بێ مفا و نە پێدڤی تەنانەت هند ژ مامۆستایان رابووینە ب دانانا هەژمارێن تیكتۆك و بەلاڤكرنا هەمی جۆرە پۆستان ل قوتابخانێ، بتنێ بابەتێن زانستی و فێركاریێ تێ نەبن و ل دەمەكی دا قوتابی مامۆستایی وەكی قدوەیەكا مەزنە دبینیت..هتد.
د جیهانا ئەڤڕۆ دا، هەتاكو هزر بۆ قەوارەیەك یان دەولەتەكێ بهێتەكرن؛ دڤێت یا بهێز بیت ژ لایەنێ سەربازی و ئابووری ڤە، زێدەباری تەكنۆلۆژیایەكا پێشكەفتی و سیستمەكێ دیجیتالی یێ خۆدان شیان كو د دەمێ قەیرانان دا ژ كار نەكەڤیت و ل سەر پێ رابوەستیت. هەروەسا پێدڤیە ژ لایێ كادرێن مرۆڤیی یێن شارەزا و داهێنەر ڤە بهێتە بڕێڤەبرن و سەرپەرشتیكرن كو ب ئەقلییەتەكا ژیر بەرهنگاری ئاستەنگان ببن… ئەڤ هەمی خالە ژ خواندنەكا پێشكەفتی و نوی دەستپێدكەن كو و بێی وێ چ تشت بەردەوام نابیت، بەلكو ئەو دەولەتێن خۆدان ژێرخانەكا پەروەردەیی یا دیجیتالی یا بێ هێزن دشێن باشتر بەرهنگاری قەیرانان ببن و بەردەوامیا پرۆسەسا خواندنێ د هەمی كاودانان دا مسۆگەر بكەن.
لەورا ل ڤێرێ یا گرنگە بێژین بەرپرسایەتییا هەردو وەزارەتێن پەروەردە و خواندنا بلند دیار دبیت بۆ دارشتنا ستراتیژیەكا پاشەڕۆژێ یا ڕۆهن، كو ل سەر بنیاتێ ئاڤاكرنا سیستەمەكێ خواندنا ئەلیكترۆنی یێ تێروتەسەل بیت نەك بتنێ چارەسەریێن دەمكی، ئەڤ چەندە ژی پێدڤی ب وەبەرهێنانەكا ڕاستەقینە هەیە د ژێرخانا دیجیتالی دا، ل گەل راهێنانا كادرێن پەروەردەیی یێن بسپۆر و نویژەنكرنا پڕۆگرامێن خواندنێ ب جۆرەكێ كو ل گەل پێدڤیێن سەردەم بگونجیت و بەرسڤا داخوازیێن سەردەم بدەت.
هەروەسا پێدڤیە پلانێن تەنگاڤیان (Emergency Plans) هەبن و د ئامادەبن بۆ بكارئینانێ ب شێوەیەكێ دەستبەجێ ل دەمێ هەر قەیرانەكا نەچاڤەرێكری دا، دا كو پاشەرۆژا خواندنا قوتابی بهێتە مسۆگەركرن و ب هیچ رەنگەكی ژ خواندنێ نەهێتە ڤەقەتیان و زیانێن زانستی بهێنە كێمكرن ب ڕەنگەكێ كو كارتێكرنا وان یا ئەرێنی بۆ چەندین سالان بمینیت.
پێشنیار و چارەسەری بۆ بهێزكرنا سیستەمێ خواندنێ ل هەرێمێ:
• ئاڤاكرنا ژێرخانەكا دیجیتاڵی یا ب هێز: دابینكرنا ئینتەرنێتەكا بلەز و بێ بەرانبەر یان ب بهایەكێ ئەرزان بۆ ناڤەندێن خواندنێ ژ قوتابخانە و زانكۆ و پەیمانگەهان، ل گەل چێكرنا سێرڤەرێن تایبەت ب وەزارەتێ ڤە.
• پەرەپێدانا پلاتفۆرمێن فەرمی: دانانا سیستەمەكێ خواندنا ئەلیكترۆنی یێ ئێكگرتی (LMS) كو هەمی بابەت و وانە ب شێوەیێ ڤیدیۆ و تێستێن كارلێكەر تێدا هەبن، نەبتنێ وەك فایلەكێ PDF.
• راهێنانا مامۆستایان: ئەنجامدانا خولێن فێركاریێ بۆ كادرێن پەروەردەیی ل سەر چاوانییا بكارئینانا تەكنۆلۆژیایێ د ناڤ پۆلێن خواندنا ئۆنلاین دا.
• گوهۆڕینا پڕۆگرامێن خواندنێ: نویژەنكرنا بابەتان ب جۆرەكێ كو پتر پشت ب لێكۆلین و زانینا دیجیتاڵی ببەستن، نەك بتنێ ژبەركرنا دەقێن كلاسیك.
• پلانا تەنگاڤیان: هەبوونا خشتەیەكێ خواندنێ یێ ئامادەكری كو د دەمێ هەر قەیرانەكێ دا، ب شێوەیەكێ ئۆتۆماتیكی پۆلێن فیزیكی بگوهۆڕن بۆ پۆلێن ئەلیكترۆنی بێی كو دەم پێڤە بهێتە كوشتن.
• هشیاركرنا جڤاكی: كاركرن ل سەر هندێ كو دایك و باب و قوتابی ب ڕەنگی «تەكنۆلۆژیایێ وەك ئامرازەكێ سەرەكی یێ فێربوونێ ببینن، نەبتنێ بۆ كەیفخۆشیێ.
ـ دوبارەبوونا پرۆسەسا خواندنێ بێی هەبوونا جهگرەكێ كاڕا، ئێدی د جیهانا گۆڕانكاریێن بلەز دا ناهێتە قەبوولكرن. دڤێت بەرە ب ئاڤاكرنا سیستەمەكێ پەروەردەیی یێ توكمە و خۆدان شیانێن خۆ گونجاندنێ ڤە بچین چونكو ئاڤاكرنا نفشەكێ زانا تاكە ڕێكا رزگاربوونا مەیە ژ هەمی جۆرە قەیران و كارەساتان. هەروەك نڤیسەرێ ناڤدار ڤیكتۆر هۆگۆ دبێژیت:
«ئەوێ دەرگەهێ قوتابخانەیەكێ ڤەكەت، دەرگەهێ زیندانەكێ دگریت.»
ئەڤڕۆ ئەركێ مەیە نەهێلین چو قەیران ببنە رێگر پرۆسێسا زانینێ بهێتە پەكەفتن، دا كو پاشەڕۆژا نفشێ مە د زیندانا نەزانیێ دا بەرزە نەبیت. یان دێ بەرە ب ئاڤاكرنا سیستەمەكێ پەروەردەیی یێ نوی و خۆدان شیانێن گونجاندنێ چین، یان ژی دێ بەردەوام بین ل سەر دانا باجا قەیرانان ل سەر حسابا ژیانا (زارۆكێن مە) كو نفشێ پاشەرۆژا ئاڤاكرنا وەلاتێ مەنە.
