پاڵپشتی ل سیاسهتا كاك نێچیرڤان بارزانی دكهین
ژ ئهنجامێ ب دووماهیك هاتنا شهرێ سارد و گهرمبوونا شهرێن نهتهوهیی ل نێڤ چهندین دهولهتێن تازه ئاڤا بوویی، بوَ سهدهما پهیدا بوونا چهندین كیانێن نیمچه سهربهخۆ دهولهتێن دیفاكتۆ وهكو خهرێما كوردستانێ پشتی ساڵا 1991 و ب تایبهت پشتی ساڵا 2003. ههموو كار و ستراتیژن ڤێ ههرێمێ ئیشارهتێ ددهنه هێندێ كو ههرێما كوردستانا عێراقێ دهست ب پرۆسا جودابوونێ كریه ل دهولهتا دایك (عێراق). دهولهتا دیفاكتۆ یا كوردستانێ ل بیاڤێ كهلتوور، زمان، ئالا، و ههموو ئهو بیاڤێن دی كو بهشهكه ژ پرۆسا Nation- Building دهست ب ئاڤا كرنا خوه كرییه. نه بهس ئهڤه. ههتا ل پرۆسا دروست كرنا داموودهزگههێن دهولهتێ كو ب State- Building دهیته نیاسین، دهولهتا دیفاكتۆ یا كوردی قۆناغهكا باش چووه پێش ههر چهنده هێشتا گیروگرفتێن مهزن ل ههر دوو بیاڤان دا ههنه.
ژ بۆ دهرباز بوون ژ ستاتۆیێ دیفاكتۆ بوونێ و ڤهگوهاستن بۆ دهولهتبوونا سهربهخۆ، دهولهتا دیفاكتۆ یا كوردی چهندین ستراتیژ ب كار هیناینه. ئێك ژ ڤان ستراتیژایه ئهكتیڤ كرنا كهرتێ ووزه بووه ل ههرێما كوردستانێ.
گومان تێدا نینه كو كهرتێ ووزه گرنگییهكا زێده مهزن ههیه. ووزه نه تهنها كهلوپهلهكی ئابوورییه كو بهێته پێش ئێخستن. سامانا ووزه وهك نهفت و گازێ گرنگیا سیاسی ژی ههیه. ل دویوڤ ساڵا 2003 سهركردایهتیا سیاسییا كوردستانێ ب تایبهت جهنابێ كاك نێچیرڤان بارزانی ب شێوازهكی سیستهماتییك ل سهر ڤێ بابهتی شۆل كرییه و سهركهفتنێن مهزن ژی ب دهسن خوهڤه هینایه. بۆچی جهنابێ كاك نێچیرڤان گرنگی ب ڤی كهرتی ددا ژ لایێ سیاسیڤه.
ژ بلی سوود و لایهنێن ئابووری یێ ڤی بابهتی، كهرتێ ووزه كارتهكا گهلهكا گرنگ بوو بۆ ب بدهست ڤه ئینانا پاڵپشتییا نێڤدهولهتی و ههروهسا ب دهست ئێخستنا دانپێدانا دیفاكتۆ بۆ دهولهتا دیفاكتۆ یا كوردستانێ. پشكهك ژ ئارمانجا سیاسهتا دهرڤه یێ دهولهتێن دیفاكتۆ ل سهر بنهمایێ دهست ئێخستنا دانپێدانا دیفاكتۆ هاتییه ئاڤا كرن. داكو دهولهتێن دیفاكتۆ مانا خوه و سهربهخۆییا خوه یا دیفاكتۆ بپارێزن د نێڤ سیستهما نێڤدهولهتی دا، ئهو پێدڤی پاڵپشتی و دانپێدانێن دیفاكتۆنه. ل كوردستانێدا راكێشان و ئیمزاكرنا كۆنتراكتان دگهل كۆمپانێن مهزنن جیهانی یێ بوارێ پترۆلێ پشكهك بوَ ژ تاكتیكێن سهركردایهتییا سیاسییا كوردستانێ بۆ تێكهلكرنا بهرژهوهندیێن دهولهتێن زلهێز د گهل بهرژهوهندیێن كوردستانێ. سیاسهتا دهرڤه ژی ل سهر بنهمایێ بهرژهوهندی و بههایێن سیاسی یێن ههڤپشك دهێته ئاڤاكرن.
هۆكارێ دووێ ژی بۆ پهرهپێدانا كهرتێ ووزه دزڤریتهڤه بۆ تێگهههكا ستراتیژی كو ژ بال دهولهتا دیفاكتۆ یا كوردستانێ ب تایبهت پارتی دیموكراتی كوردستان و جهنابێ كاك نیچیرڤان بارزانی دهاته ب رێڤهبرن. ئارمانجا وێ ژی د بال كارتێن دی د دهستێن كوردستانێ دا پهرهپێدانا شانسێن كوردستانێ بوو د بیاڤێ دهولهتبوون و سهربهخۆبوونێ دا بوویه. ئێك ژ تاكتیكێن دهولهتێن دیفاكتۆ د بیاڤێ ب دهستڤه ئینانا دانپێدانێ د نێڤ سیستهما نێڤدهولهتی دا ئهوه كو نیشا دهولهتێن زڵهێز و تهڤایا كۆمهلگهها نێڤدهولهتی بدهن كو ئهوانا شیایه ژیانهكا باشتر بۆ خهلكێ خوه دابین بكهن د دهمهكیدا كو دهولهتێن دایك زۆلم و ستهم ل وان دكر. ههروهسا دهولهتێن دیفاكتۆ دخازن كو نیشا كۆمهلگهها نێڤدهولهتی بدهن كو دهولهتا دایك نهشێت خوشگووزهرانیێ بۆ هاوولاتیێن خوه دابین بكهن.
د نێڤ سیستهماێ نێڤدهولهتی دا گهلهك دهولهتێن سهربهخۆ ههنه كو نهشێن و نهشیاینه كێمترین ئاستێ خزمهتگوزاریێ بۆ خهلكێ خوه دابین بكهن. ئهو دهولهتێن نوكه ب ناڤێ دهولهتا شكهستخواری failed state یان نیمچه دهولهت quasi- state د نێڤ زاراڤێن سیاسیدا جهگرتیه، نهشێن شهنگهست و ئهركێن دهولهتبوونێ وهك خزمهتگوزاری، ئاسایش، و نوێنهرایهتیێ پشكێشی خهلكێ خوه بكهن ژ بلی هێندێ كو ئهوانا شهرعیهتا دهولهتبوونی د نێڤ خهلكێ خوه دا ژ دهستدایه. دهولهتێن شكهستخواری و نیمچه دهولهت بووینه بارگرانییهكا مهزن بۆ كۆمهلگهها نێڤدهولهتی. چونكه ئهو ب بهردهوامی داخوازا هاریكاریێ ژ دهولهتێن دی دكهن ئهڤه ژ بلی ههرهشێن ئهمنی كو د نێڤ ئهردێن وان دا سهر ههلددهن.
ل نێڤبهرا ساڵێن 1967 تا 1970 دهولهتهكا دیفاكتۆ ل نیجیرییا ب ناڤێ دهولهتا دیفاكتۆ یا بیافرا Biafra دروست بوو. لێ ئهڤ دهولهته ب بهردهوامی داخوازا هاریكاریێن دارایی ژ كۆمهلگهها نێڤدهولهتی دكر. د راپۆرتهكی كو ژ بال وهزارهتا دهرڤه یا دهولهتا ناڤبری هاتیه نڤیسین و هاتیه ڤرێكرن بۆ سهرۆك كۆمارێ بیافرا، ئیشارهت ب هێندی هاتیه دان كو ل بهر دهرگههێن وهزارهتێن دهرڤه یێن دهولهتێن زلهێز، دهولهت و سهركردایهتییا وان ب كهسێن لاواز یێن رهش و یێن برسی دهێنه نیاسین كو بۆ خوازخازوكێ سهرهدانا وان دهولهتێن زهنگینێن رۆژئاڤایی دكهن. لهورا پرانییا جاران دهرگهه ل بهردهم واندا دهێنه گرتن. گومان ژی تێدا نینه كو وێنه یان دیدا دهولهتان Image بۆ دهولهتێن دی گرنگییهكا زێده مهزن ههیه. پشكهكا زۆر ژ سیاسهتا دهرڤه و پهیوهندیێن نێڤدهولهتی ل سهر بنهمایێ دیدا دهولهتێ بۆ دهولهتهكا دی دهێته ئاڤاكرن. گاڤا بهحس ل سهر ئیماراتێن عهرهبیێن ئێكگرتی بهێت یهكسهر وینێ دهولهتهكا زهنگین دهێته بهرچاڤ لێ بهروَڤاژیێ وێ گاڤا بهحس ل سهر سۆمال دهێته كرن وینایێ دهولهتهكا فهقیر و پر كێشه دهێنه بهرچاڤێن بڕیار ب دهستێن سیاسهتا دهرڤه.
سیاسهتا كاك نێچیرڤان بارزانی ل ڤی بیاڤی ئهو بوو كو دهولهتا دیفاكتۆ یا كوردستانێ وهك ههرێمهك بهێته نیاسین كو دشێت خوَشگووزهرانیێ بۆ خهلكێ خوه دابین بكهت و ههروهسا پێدڤی كۆمهلگهها نێڤدهولهتی نابیت. كوردستان ل بهر دهرگههێن وهزارهتێن دهولهتێن زهنگین راناوهستیت بۆ داخوازا هاریكاریێن نێڤدهولهتی.
ئهڤ سیاسهته سهركهفتنهكا باش ب دهست خوهڤه هینایه و ههرێما كوردستانێ شیایه ل نهبوونێ ببیته خوَدان كهرتێ پیشهسازییا ووزه. نرخێ نهفت و گازێ ژی بابهتهكی دییه كو ئابوورناس و سیاسهتمهدار دزانن كو ل بهر هوَكارێن سیاسی و ئابووری كێم و زێدهبوویی ب خوهڤه دبینیت.
