پرسیارێن چاكسازیا سیاسى
ئیسلام دینێ ههمى پێغهمبهرانه، ب ئارمانجا رادهستبوونێ بۆ فهرمانێن خودێ تهعالا یێن شهرعى، خودێ تهعالا دبێژیت(ۆرَچِیتُ ڵكُمُ الْإِسْڵامَ دِینا) 3ـ سیاسهت هونهرێ مومكیناتانه، هونهرێ چارهسهركرنا كاروبارێن ناڤخوهیى و دهرڤهیێن دهولهتێ یه. ئیسلاما سیاسى حزب و بزاڤن ب ئارمانجا وهگرتنا دهسههلاتێ ههروهكو د شۆرهشا ئیرانى دا یان پشكداریكرن تێدا وهكو عیراقێ. ئیسلام وهكو ئاینهكێ شمۆلى نابیت بهێته دۆرپێچكرن بتنێ ب لایهنێ سیاسى ڤه، ههكه ژى ئیسلامهكا سیاسى ههبا، باشه پا كا ئیسلاما ئابوورى و ئیسلاما جڤاكى؟ هندهك دخوازن ئیسلامێ دۆرپێچ بكهن ب پهیوهندیا خودێ و عهبدى وى ڤه، هندهك دخوازن ئیسلامێ كهیس بكهن وهكو شێوازێ گههشتنا دهسههلاتێ، وهكو نهتهوبوون و سۆشیالیست و دیمۆكراسى و هتد. ههمیان ژى دڤێن تهماكاریێن خوه ب پهردهیا چاكسازى و گوهۆرینێ ڤه پهردهپۆش بكهن.
سقرات بزاڤا چاكسازیا سیاسى كر، رابوون ب ژههرێ كوشتن، ب تۆمهتا كوفرێ ب خوداوهنێن ئهسینا و سهردابرنا گهنجێن وان. ئهفلاتۆن قوتابیێ وى ل سهر گرێ ئهكادیمیا ل هنداڤى ئهسینا، كۆماریا چاك نڤیسابوو، د پشكا شهشێ دا شرۆڤهكربوو كو دیمۆكراسى چاوا: پاپۆرا دهخهس و نهزانایه یێن های ژى خوهنه! ههر گوهۆرینهكا سیاسى یان ئالۆزیهكا خرابیێ، دڤێت بهێته راوهستاندن، خوجهكرن ژى یا پیرۆزه، فهره دهولهت بمینت كۆپیا ههمان رهسهن ژ وێنهیى دامهزراندنا وێ، دڤێت ڤهگهریان بۆ سیستهمێ بابێ قیبهلى یێ سهردهمێ بهرى سقرات بهێته كرن، بۆ حوكمێ كهمینهیا حهكیمانه ل سهر پتریا نهزان (جاهل)، ل ڤیره ژى خالا ههڤپشا هندهك ژ خوهدیێن نێرینا ئیسلاما سیاسى یه ل گهل ئهفلاتۆن. قوتابیێ وى ئهرستۆى سیستهمین حوكمى گهنگهشهكریه ئهویًن مامۆستایێ وى ئهفلاتۆنى داناین و ب دژوارى رهخنه لێگرتیه: حوكمێ تاكى رهنگه یێ چاك بیت و دبیت بهێته گوهۆرین ب سهرداچوون دا كو ببیته تاغیه. حوكمێ كهمینێ دبیت یێ چاك بیت، ئهرستقراتى بیت، دبیت ژى یێ گهندهل بیت یان ئولیغارشی بیت ب تنێ بۆ زهنگینێن زهنگین. حوكمێ پتریێ دبیت یێ چاك بیت ب دستوورهكێ هوور و ب هێز، دبیت ژى یێ گهندهل بیت بهێزا ئاژاوێ. ئهستۆی دیتیه كو پهیوهندیا ههڤوهلاتى ب دهولهتێ ڤه نه پهیوهندیا سهروهران ب كووێلهیانه، بهلكو پهیوهندیا ههڤپشكاتیى یه كو ههمى بههڤرا بژین ب رهنگهكێ باشتر.
جهمالهدینێ ئهفغانى (1738 ـ 1897) دبینیت كو مللهت یا بێچارهیه، دهرمانێ وێ نهئینانا چو تشتێ نوویه، زڤرینه بۆ دۆخێن بهرى گهندهلیێ، چاكسازیا ئاینى نابیت ب سیاسی بهێته تهرخانكرن، بهلێ دڤێت چاكساویا سیاسى یا ئاینى بیت، ئهڤه ژى بۆچوونا معاویه یه د فتنهیا مهزن دا، ههروهسا بۆچوونا ئیسلاما سیاسی یه ب ههمى حزبێن خوهڤه، ئاینزان ههڤپهیمانیێ ل گهل حاكمێ گهندهل دكهن ـ خوه شوونتبلا وان ژى ـ پاشى ئێك كۆدهتا دبیت ل سهر یێ دى، ئها ئهڤهیه دینێ سیاسهتێ. د گریامهنیا خوه دا ئهفغانى ئێدى جوداهیێ د ناڤبهرا دینى و سیاسهتێ دا ناكهت، بهلكو ههردو كربوونه ئێك تشت، سهرهدهریى ل گهل ههمى دهسههلاتداران دكر ل گهل ژێكجوداهیا رویشالێن وان و مهرهمێن وان ب ئارمانجا بهرگریكرنا ئهنگلیزى ل دهسپێكێ، پاشى ژى چاكسازیا دینى و سیاسى. قوتابیێ وى محهمهد عهبده (1849ـ 1905) بزاڤا چاككرنا ئهزههرێ كربوو،رابوون كوفركرن، ب سیردانا خدێوى وئهنگلیزى و تۆمهتباركرن ب ئینكاركرنا كراماتێن وهلیان و دهركهفتن لسهر فهقهیان، ئهڤجا ل سهر نڤینێن مرنێ گۆتبوو:
دیسا عهبدهى بزاڤا چاكیێ كربوو د ناڤبهرا ئهرستۆی و مامۆستایێ وى دا، ئهڤجا گۆت: ئستیبدادا رههیاى ب شهرعهتیا حهرامه، چونكو خودێ فهرمانا شۆڕا دایه، بهلێ ئستیبدانا بهندكرى تشتهكێ حهزژێكری یه، ئهو ژى مهرهم پێ ئێكگرتنا دهسههلاتا جێبهجێكاره د دهست حزبهكا بتنێ، حوكمهتێ پێكدئینیت، دا كو ئه حزبێن دیتر چاڤدێر بكهت و سهحكهته شاشیێن وى و لێپرسینێ لێ بكهت، دیسا گۆتارهكا ناڤدار نڤیسى بهر ب ئاسۆییان ڤه فڕى، ب ناڤونیشانێ (ئهو كهسێ رۆژههلاتێ رادپهرینیت مستهبدهكێ ب دادوهره)، مستهبدێ عادل ژى وهكو كورتبالێ درێژه، یانژى وهكو ستانبێژ دبێژیت: نیڤهكا من بهفره و نیڤا دى ئاگر! قوتابیێ وى محهمهد رهشید ڕزا (1865 ـ 1925) گههشتكره مسڕێ 1898، رۆژناما ئهلمهنار دهركهفت ب ئارمانجا چاكسازیا دینى و سیایى و زانستى و جڤاكى و ئهدهبى، سهرۆكاتیا سهرنڤیسكاریا كۆڤارێ هاته ڤهگوهاستن بۆ بههجهت ئهلبهیتاڕ پاشى ژى بۆ حهسهن ئهلبهنا، مهحهمهد ڕهزا نڤیسیبوو(ههكه ته دهرو و سهختهكارى و رهیاو و نیفاق و كهرب و حهسوودى و تشتێن وهكو وێ دیتن ژ تشتێن رهزیل دبهربهلاڤ د ناڤ مللهتهكى دا، حوكمى ل سهر میر و حاكمێن وێ بكه ب ستهمێ و ئستیبدادێ و ل سهر زانایێن وى و سهرپهرشتێن وێ ب بیدعێ و گهندلیێ ، و بهرهڤاژى ژى). ئهڤه ژى گۆتنهكه جاحزى د پهیامێن سیاسى دا ڤهگوهاستیه (سولتن سیكه، سیكێ ژى وان تشتان دبهنێ یێن تێدا دهێنه فرۆتن)، ئهڤجا ههكه حاكم یێ ستهمكار بیت، ئهو نێزیكى منافق و مهلاقا بوو و گههشته ههر شیرهتكارهكێ ئهمین. مرۆڤ ب سروشتێ خوه حهزژ شیرهتان ناكهت. خودێ تهعالا دبێژیت (ۆنَصَحْتُ ڵكُمْ ۆڵكِن لَّا تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ) الأعراف: 79. ئهڤجا خهلك حهزژ چاكان دكهن و كهربێن وان ژ چاككاران ڤهدبن. ئهڤجا پێغهمبهرێ خوێ () ص بهرى پهیاما خوه یێ خۆشتڤى بوو ژ لایێ قورهیش ڤه، ناڤێ وى كربوونه راستگۆیێ دلسۆز (الصادق الامین)،بهلێ دهمێ شیرت ل وان كرین، رابوون كرنه دهر و دۆرپێچكرن و بزاڤا كوشتنا وى كرن، و گۆتن: سێرهداره یان شێته یان ههلبهستڤان. خودێ تهعالا دبێژیت (ۆمَا كَانَ رَبُّكَ لِیُهْلِكَ الْقُرَى بِڤُلْمٍ ۆأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ) هود: 117.) نهگۆتبوو (ولم یقل وأهلها صالحون). یێ چاك ئهوه یێ خرابیێ شهرێ وى بدووماهى دئینیت و شهرێ گهندهلیێ دكهت، ژخوه دهستپێدكهت و خهلكێ خوه و حاشیا خوه، شهرێ وى ناكهت د بهڤلێن خوه دا ، چاڤێن خوه ل یێن دیتر د نقینیت.
و: ئهڤرۆ
