پهرلهمان د ههمبێزا فره ئهتنیكان دا
• پهرلهمان ــ Parlament ب واتهیا شاندهك یان كۆمهكا مرۆڤان، كو ژ لایێ خهلكیڤه هاتبیته ههلبژارتن بۆ دانانا قانوون و چاڤدێریێ دهێت و دبێژنێ “نوونهر”.
• پهیڤا پهرلهمان ژ زمانێ فرهنسی ب واتهیا “ئاخڤتن” هاتیه، كو ژ بنگههێ “پارلهر ــ Parler” ب واتهیا “گهنگهشه و دیالۆگ” دهێت.
• یهكهم پهرلهمان ل ئیسپانیا ل مهملهكهتا لیۆن/ ل سالا 1118 هاتیه دامهزراندن و یهكهم جار تێگههێ پهرلهمان ل “مهملهكهتا یهكگرتی/ ل سالا 1236″ هاتیه بكارئینان، كو ژ كۆمهكا شێورمهندێن نێزیكی مهلكی دهاته بكارئینان.
• دهستوورێن وهلاتێن دهردۆر: توركیا: 1876، مسر: 1881 و ئیران: 1915.
• دوو جورێن پهرلهمانان ههنه:
1. وهلاتێن كۆماری پهرلهمانی: (ئیتالیا، توركیا، هیندستان و.. . ) و وهلاتێن پاشاتی پهرلهمانی: (بریتانیا، سوید، دانیمارك و.. . ). پهرلهمان چاڤدێریا ههموو كاروبارێن دهولهتێ دكهت و وهك مهزنترین و بلندترین ژێدهرێ دهسهلاتا دهولهتێ دهێته هژمارتن.
2. وهلاتێن سهرۆك كۆماری دهسهلاتا بهرین ههیه، وهكو (ئهمریكا، فرهنسا و.. . )، تهنێ پهرلهمان مژوولێ ئهركێن قانوونی دبیت.
• یهكهم پهرلهمانێ عیراقێ ل سالا 1925 ل سهر سیستهمهكێ دهستووری و مهلهكی هاته دامهزراندن، كو ژ دوو جڤاتان: نوونهران و پیران پێكدهات.
• كارێ پهرلهمانی: “دهسهلاتا یاسادانان، چاڤدێریا كارێ حكومهتێ و نوونهراتیا گهلی” دكهت.
• پهرلهمان ب گهلهك تێگههان دهێته بكارئینان: جڤاتا نوونهران، جڤاتا یاسادانان، جڤاتا گهل، جڤاتا نیشتیمانی، كۆنگری گشتیێ نهتهوهیی، جڤاتا دۆما و بوندستاگ ــ Bundestag، كو ل رایشستاگ ــ Reichstag كۆم دبن. (دامهزراندنا كۆمارا ئهلمانیا ئێكگرتی ل سالا 1949 بوو).
II
ل گۆر ڤان زانیاریێن ژووری، گهلۆ ملهت ب ئهزموون و دهمان دهێنه گوههرین یان ئهڤه پێدڤی ب سهردهستیا ئهقل و لۆژیكیه؟ بنێره تهمهنێ پهرلهمانێ عیراقێ نێزیكی 100 سالانه و ل كوردستانێ نێزیكی 25 سالان. ب ڤێ ئهزموونا درێژ گهلێ عیراقێ/ كورد یهك گاڤ نهچووپێش، بهلكو بهرۆپشت زڤری! ئیرۆ كهسهك ل عیراقێ “ب ههموو پێكهاتان ڤه” بژیت، دوهی پهرلهمانێ كوردستانێ هاته سێداردان و ئیرۆ ژی پهرلهمانێ بهغدا هاته داگیركرن، گهلۆ ل ڤێ رهوشا عیراق ب گشتی تێرا دهرباز دبیت، چ هیڤیان بۆ مرۆڤی بهرچاڤ دكهت؟! ئهگهر و سهدهم ژ بلی ئاستێ هشمهندیێ، دیاره بنگههێ ئارێشێ ب خوه نهبوونا ئهتنیكه(*)، نهكو عیراق وهك دهولهت. بنێره گهلهك دهولهت ل كێشوهرا ئهفریكیا و ئورۆپا رۆژهلات ههلوهشیان، چونكو یهك ئهتنیك نهبوون! ئیرۆ ژی ل بوهارا عهرهبی دهولهتێن د ههلوهشیێن، چونكو ههمان پرسگرێكا فره ئهتنیكان ههیه. ههموو دهولهتێن ل سهر فره ئهتنیكان دامهزرای، ئیرۆ یان سوبه دێ كهڤنه بهر چارهنڤیسێ گوههرینا خهریتان. لهورا مازینیێ ئیتالی دبێژیت: “ههر ئهتنیكهك دهستهواژا دهولهتهكێیه.. . بۆ ههر ئهتنیكهكێ دهولهتهك ب تهنێ”(1). ئێدی پرۆژێ دهولهتێ ب خوه ل سهر پرۆژێ نهتهوهیی/ ئهتنیكی ئاڤا دبیت.
ل داویێ ب دهرفهت دزانم، ئهو ههڤالێن “ل كوردستان و دهرڤهی وهلاتی” ب تهڤ كهنالێن گههاندنێ پهیوهندی ب من كری و ل سلامهتی و رهوشا من و ههڤالێن ئهندام پهرلهمانێن دی یێن كورد ل بهغدا پرسین. ژ دل سوپاسیا وان دكهم، دیاره ئهڤه ژی نیشانا دلسۆزی و خهمخۆریا وانه.
ژێدهر و دههمهن:
• پهیڤا ئێتنیك ــ Ethnic/ Nation ژ ژێدهرێ لاتینی ــ Nasci، كو ب واتهیا جهێ مرۆڤ لێ دبیت، هاتیه. ئهڤ پهیڤه ب درێژیا دهمی هندهك ژ واتهیا خوه گوههریه، ل سهدێ ههڤدێ پهیڤا ــ Nation ب واتهیا خوهجهێن دهولهتهكا تایبهت دهێت.
1. إی جیه هوبزبوم ـــ الشعوب و القومیات منژ عام 1780/ المنهج و الخرافه و الحقیقه ـــ ترجمه: مصگفی حجاج، دار الكتب الوگنیه، گ1، ابوڤبی ــ الإمارات العربیه المتحده، 2013 ص99.
• ئهندامێ پهرلهانێ عێراقێ
