پهوهرده و شهر
شهوكهت ئامێدی
زۆربهی زۆری جڤاك و مللهتێن جیهانێ، ئهو مللهتێن كهڤنه د ناڤ شهر و پێكدادانان دا، خۆپاراستن و بهرگری دبیته پشكا وان یا ههرا مهزن، ڕاسته ههیبهت و خۆڕاگری بههرا ههرا مهزنه د ههر سهركهفتنهكێ دا. لێ ل سهردهمێ نوكه ژ دهریا و بیابانان دا یێ گولله و گورزێن مهزن ل شكهفت و گهلیان ددهن و ئهگهر لێ تهنگ ژی ببیت دهستێ خوه یێ ڕهش، بێ چو گومانهكێ درێژدكهن لێزهر و كیمیاوی و هنده جاران جهرسۆمی ژی دێ بكارئینن، ل سهر ڤان ههمی نههامهتیاران. ئهم وهك گولهكێ د ههمان دهم دا ڕۆناهیهكێ دبینن و چاڤێ زۆربهی پهرپرس و خواندهڤان و ڕهوشهنبیرێن مه یێ ل وێ پیچا ڕۆناهیێ و دێ بیر لێ كهنهڤه، كا دێ چاوا ئهوێ ڕۆناهیێ پارێزن و بهرفرههتر لێ كهن. ئهو ڕۆناهی ژی پهروهردا ساخلهمه، شهڕ چێ بهرگری بیت چ سهپاندن بیت. دێ ههر دووماهیهك ژ بۆ هێت و قوربانێن وی ژی وهك برینهكا بهردهوام ژ بهرچاڤان بهرزهنابیت. چ قوربانیێن گیانی، سۆتن، وێرانكرن، كۆچبهری، ئیكۆنوومی، جڤاكی.. هتد. لێ چ قورنانی نا گههنه قوربانیێن پهروهردهیی، قوربانیین پهروهردهیێ دبیته ئهگهرا شهلهل و لاوازی و پاژڤهچوونا جڤاكێ ب ههمی چینوتهخان ڤه، چونكو ژ ناڤچوون یان وێرانكرنا باژارهكی. دێ ب دهمهكێ دیار، ئهگهر جانتر نه، دێ وهكی وی هێته ئاڤهدانكرن. لێ لاوازی و بنپێكرنا بنهمایێن پهروهردا ههر جڤاكهكێ. دێ بیته ئهگهرا لاوازی و ژ بنچوونا نفشهكی (جیلهكی) كامل. ئهگهر پشتی سهرههلدانا پیرۆز ب چهند سالهكان، دهسههلاتێ دهست ب پهروهردهكا پێدڤی كربا، دا نوكه مه جڤاكهكێ ساخلهما ب كێمترین، كێموكاسی ههبا، دا مللهت شێت د ناڤبهرا ڕهش و سپی دا هنده ڕهنگێن دی بینیت، ئهڤهبوو ئێك ژ ئهگهرێن براكوژیێ (نهقهبوهولكرنا ئێكودو) نوكه مه كارهبایهكا بهردهوام، ئاڤهكا پاقژ، خواندنگههێن پێدڤی، خهستهخانێن باش. دا مللهت گههیته ئاستهكێ وهسا یێ بلندێ ب خۆباوهر، شوونا شووست و پارك و جادان پاقژكهین! دا پاقژ ڕاگرین. شوونا زیندانا مازنكهین و پۆلیس و ئاسایشا زێدهكهین، دا ب چاڤدێریا جڤاكێ ههر تشتهك هێته پارستن، نوكه شوونا مه زۆربهی خوارن و پێدڤیا ژ دهرڤهئینابان، دا زۆربهی بهرههم و متایێ زێده ڕهوانهی دهرڤهی ههرێمێ كهین.. لێ موخابن ئهمێ ل سهر بیرێن گازێ و ئهمێ ل هاڤینان ژ گهرماندا دمرین و زڤستانان ژ سهرمادا د قهرسین. ئهمێ ل سهر كانیێن ئاڤا چیا و ئاڤا بتلان ڤهدخوین. زێدهباری بهنداڤ و ههتاڤ و گهلیان، ئهمێ ل تاریێ دژین. دهمێ سهرێ بهرپرسهكی تێشیت. نهخۆشخانێن دهرڤهی وهڵاتی یێ ل هیڤیا وان. زارۆیێن زۆربهی بهرپرسان یێ ل زانكۆیێن بهریتانی و ئهمریكی و ئسكهندناڤی. ئهڤه ژی ژ كێم باوهریا وان ژ بهرههم و دهرهینانێن مللهتی یه. دهستنیشانهكا بێ گومان. چ مللهتان ل دێ ژمارا ههرێمێ پێتر خواندنگههـ، پهیمانگههـ، كۆلیچ و زانكۆ د ناڤدا نینن، ل دی ژمارا ئهوان ههمی پهیمانگا و كۆلیچ و زانكۆیان. ههرێمێ ژمارهكا پێ واته ژ خهبیر و ماستهر، عهمید، دكتۆر و پرفیسۆر و بسفۆران یێن ههین و ئاستێ زانستی و بهرههمێ زۆر بهی ژ وان یێ ل چۆكان!. خالا ژ ههمیان ب خهم و دل ئێشتر ئهڤهیه: چ ههژار چ ههیی، چ موستهفید، چ زهرهرمهند80% د نهڕازی و دهڤگازنده و بێ ئومێد و كێم سهقامگیر بێ چارهسهرن. ئهڤه ههمی دبنه كێم باوهریا جڤاكی ب دهسههتێ و تاخێن جڤاكێ ل ناڤ ئێكدا و وهك گۆمهكا ئاڤێ ئهو ماسیێن تێدا یێ ئێكودو دخۆن بێ هیچ ههستهك. لهوما مه پێدڤی پهروهردهكا پێدڤیه ژ بوو دروستكرنا زۆربهی مرۆڤێن ڕۆژههلاتی چ كچ و چ كوڕ. پێدڤیه ئهم وێ كهسایهتیێ د ناڤ خوهدا ئاڤاكهین دهمێ زارۆكێ مه ژ دو سالی دكهڤیت ئهو ب خوه ڕاببی ته سهر پیان، ژ چار سالی جلوبهرگان بكهته بهر خوه و بێخیت، ژ چارسالی ههتا ئهو د مالدا بیت ب ههمی ڕییان ڤه هاریكارێ مالێ بیت و ب تایبهت هاریكاریا دایكێ. دا خوه ئێك ژ ئهندامێن مالێ بزانیت و سوباهی چ كچ چ كور دا وهك پێدڤی هاریكاربن ل گهل ئێك د ژیانا ههوسهرگیری دا. ژ دوازدهسالی پێدڤیه زۆربهی جهێن كاران بزانیت، ل پازدهسالی بۆ دهمهكێ تایبهت، ئهگهر جهـ ههبیت ئهو ل كارخانهكێ، ئۆفیسهكێ، خوارنگهههكێ كارهكێ سڤك بكهت. دا ل پاشهڕۆژێ بشێت كارهكێ گونجای یێ ب دلێ خوه ههلبژێریت، باشه زۆربهی خهلكێ مه ئهكادمی بیت، لێ ههمیان ئهو شیان نینن، لهوما پێدڤیه بهری قووناغا ئامادهیی فێرخوازان ل بێژینكێ بكهن و ههر تهخهكێ ل دی شیانێن وان ڕێ یهكا گونجاو نیشان بدهن. د ئهڤان ههمی قووناغان دا ژی. ب هووری فێری حهژێكرنا خوه و سروشتی و بهرانبهری خوه و نشتیمان و مللهتی نێشان بدهن. ل ڤێره دێ شێین پشت ب مرۆڤێ خوه ببهستین د گهلهك واران دا. بهروڤاژی ڤێ ئێكێ: دێ زارۆ بیته ههژده سال پێدڤیه دایك نانێ دانیته بهرسینگى، ئامانێن وی یان وێ ههلگریت و بشووت، مینهكا دی مرۆڤ پسیارهكێ ژ زۆربهی كهسان دكهت. شوونا بهرسڤهكا جان بدهت یان دان ب شاشیێ بینیت، یان ل چارهسهرێ بگهریت، یان دارخوازا لێخۆشبوونێ بكهت: ئێك سهر دێ ب گومان كهڤیت و بهرگریێ ل خوه كهت و حاشا ل ڕاستیا كهت و ههمی ههست و ئهڤین و كار و خۆشهوستیان. دێ كهنه دل ئێشی و ڕهق و نهحهزی و چنهد چهپهریدا. لهوما دێ بینین زۆربهی وێرانكرنا مالباتان (تهلاق) هیچ ئهگهرێن بنهڕهتی نینن و پاشهمانی د دووڤ دا دئێت. ههر بابهتهك ژ ڤان ژی پێدڤی ب دهمژمێرانه دا كو مرۆڤ بكاریت ب ڕۆهنێ و بهرفرههی شلۆڤه بكهت. ئهڤ ههمی كێشه و ئاریشه ژ سالا 2004 ههتا 2016 ب چهندین جاران ب نڤیسین یێن ئارێستهی وهزارهتا پهروهردێ هاتینه كرن، لێ مخابن ل سهردهمێ مامۆستا (عهبدول عهزیز تهیب) تێ نهبیت. ب دیتنا من چو بهرپرسێن پێدڤی نه بینه وهزیرێن پهروهردێ. ههروهسا زۆربهى پێشنیاز یان ئاگهداریهك د گههیتێ ئهگهر چاڤدێریهكا ڕامیاری ل دووڤ نهبیت. بێگومان دێ بێ بهرسڤ مینیت و وهك بهرهكی تاڤێ نه بیرهكا بێ بن دا. ههرچهنده مه دهم و دهرفهت و دهسكهفتێن مهزن و بهركهفتی و زێرین یێ ژ دهستداین. بهلێ نوكه ژی ئهگهر هنده بهرپرس ل خوه بزڤڕنهڤه و ئهو تهڤنه ڕێ یا مه ههی. ل موخلهكا هوور بكهن و ههر پارچهكێ ل دو ئاست و كولتوور و شیانێن ههرێمێ ب دهسسبێخن و تهڤنه ڕێ یهكا نوو ژ بو پهروهردا ههرێمێ دارێژن. بێگومان دێ د دهمهكێ كورت شێین زۆربهی كێم و كورێن خوه ڕاستكهینه ڤه. چنكی ئهو جڤاكێن گههشتینێ خهلكێ وان چ چاڤ و دهست و مێشكێن زێده نینن. ئهوژی مرۆڤن وهك مه!. بهری دووماهیێ ب ڤێ بابهتێ بینین ب بۆچوونا من، زۆربهی جاران مه كوردان شوونا شۆرهشان. مه ههر شهڕێن كرین. چونكی جوداهیهكا مهزن یا ههی، د ناڤبهرا شهڕ و شۆرهشان دا. بهرههمێ ههمی شهڕان ژی پاژڤهچوونا جڤاكانه. ئهو ژی بابهتهكا دوور و درێژه. ئهگهر دهرفهت ههبیت. دێ شێین ب دهمهكێ درێژ ل سهر پهیڤین.
