پێدڤیه كورد بهری رزگاركرنا مووسلێ ستراتیژیهكا راست بۆ ههرێمێ بدانن
پێدڤیه بهری رزگارنا مووسلێ حوكمهتا كوردی ستراتیژیهكا راست بۆ ههرێمێ بدانیت و ستراتیژی پلانا كاریه كو بدهستڤهئینانا ئارمانجهكا تایبهته، ئانكو پێدڤیه كوردستان سهرپشكا ههمى كاران بیت و چارهنڤیسێ كوردستانێ وهكو كورد دخوازن و ب رێكێن ئاشتیانه بهێته دیاركرن. ئهڤێ ستراتیژیهتێ بهرخوهدانهكا ژیرانه و رۆهن بۆ پاشهرۆژا كوردستانا عیراقێ دڤێت، بهری كو مووسل ژ تیرۆرستێن داعش بهێته رزگاركرن. چونكی سیستهمێ سیاسیێ ناڤهندی (بهغدا) ههر ژ دامهزراندنا دهولهتا عیراقی دو شێوازێن شاش د رێڤهبرنا عیراقێ دا پهیرهو دكهت.
شێوازێ ئێكێ: گرتنا دهستههلاتێ.
شێوازێ دویێ: پشتگوهخستنا كوردان و لێكدانا وان ل گهل عیراقا عهرهبی، ئهڤجا دێ بهحسێ ههردو شێوازان كهین، كو دو دهرئهنجامێن ئالۆزیێن عیراقێ نه.
شێوازێ ئێكێ: گرتنا دهستههلاتێ: سیستهمێ سیاسیێ ناڤهندی (بهغدا) ههر ژ دامهزراندنا دهولهتا عیراقی ل 1921 و ههتا نها سازیێن دهستووری (تهشریعی، تهنفیزی و قهزائی) پشتگوه ئێخستینه، ئهڤهژی یا دیار بوو كو ههردو سازیێن تهشریعی و قهزائی كهفتینه د بهرژهوهندیا سازیا تهنفیزی دا، ئهڤجا ئهڤێن د دهستههلاتێ دا ههمى تشتان فایده دكهن و یێن ژ دهرڤهى دهستههلاتێ ب ههمی تشتان خوسارهت دبن، لهورا ژ دهرئهنجامێ ڤێ سیاسهتا كۆمهكا ئالۆزى و قهیرانێن سیاسی هاتنه د رۆژهڤێ دا ژ وانا:
1- قهیرانا شهرعیهتا سیاسی.
2- قهیرانا پشكداریا سیاسی.
3- قهیرانا پارڤهكرنا بنهمایان.
4- قهیرانا ههڤگوهارتنا دهستههلاتێ و لهشكهركرنا جڤاكی.
5- قهیرانا لێكدانا كۆمهلایهتى.
6- قهیرانا ناسناما نشتیمانى.
7- قهیرانا گهشهپێدانێ.
8- قهیرانا ئایدولۆژیهتێ.
9- قهیرانا دیمۆكراتیێ.
10- قهیرانا وهرگرتنا سازیێن دهولهتێ.
دهرئهنجامێن دووماهیێ سیستهمهكێ سیاسیێ دكتاتۆری دروست بوویه و دكتاتۆری ئانكو چ گرێبهستێن جڤاكی د ناڤبهرا حوكمهتێ و مللهتى دا نینن و دكتاتۆریهتا سیاسی پێنج جۆرن ((سلالی، حزبی، مللی، تائیفی و سولتانى)) مخابن عیراقێ ههر پێنج جۆرێن دكتاتۆریهتێ ب خوهڤه دیتینه و جۆرێ ژ ههمیان خرابتر كو سولتانى یه ل سهردهمێ سهدام حسێنى بوویه. چونكی دكتاتۆریهتا سولتانى ههى و نهیی سولتانه نابیت فهرمانێن وى بهێنه پێشێلكرن و دهركهفتن ژ بن فهرمانا وى نینه و نابیت بیروبۆچوونێن وى بهێنه گهنگهشهكرن. دهرئهنجامێن ڤی جۆرێ دكتاتۆریهتا ل عیراقێ گههشتینه ئهنجامهكی كو دكتاتۆریهتێ دهولهت، جڤاك، ئایین، رهوشهنبیری و ئهخلاق وێران كرن.
شێوازێ دویێ: پشتگوهخستنا كوردان و لێكدانا وان ل گهل عیراقا عهرهبی، و ههر ژ دهمێ دامهزراندنا دهولهتا عیراقێ 1921 ئنگلیزی سۆزا مافێ چارهنڤیسی دابوو شێخ مهحموودێ حهفید كو حوكمهتهكا كوردی ل سلێمانیێ پێك بینیت و پشتى هینگێ چارهنڤیسێ كوردستانا عیراقێ رابگههینیت.
و دهمێ فهیسهلێ ئێكێ پادشایێ عیراقێ داخواز كری كو لهز ل یهكبوونا سلێمانیێ و كوردستانا عیراقێ دگهل عیراقا عهرهبی كری، (برسی كۆكس) شیرهتكارێ ئنگلیزی ب تۆرهبوون گۆتێ: (مه سۆز دایه ته كو دهولهتا عیراقا عهرهبی بۆ ته دابمهزرینین و سنوورێن وێ ژ باشوورێ بهسره ههتا چیایێ حمرین بیت، نهكو مه سۆز دایه تو ئمبراتۆریهتهكا عهرهبی دامهزرینی، ئهرێ تو دزانى پشتى چیایێ حمرین جهێ كوردایه و ل گۆر پهیمانا سیڤهر و بهندێن وێ 62،63، 64 وهكو عهرهبان كوردان مافێ چارهنڤیسێ خوه ههیه) ههروهسا بهری عیراق بچیته د رێكخراوا نهتهوێن ههڤگرتى دا (1930)، ئنگلیزی سۆزا گرهنتیا مافێن كوردان ل عیراقێ دایه كوردان. لێ پشتى رێكهفتنا (لۆزان) و خوهجهبوونا سیستهمێ حوكمى ل بهغدا و پشتراستبوونا بهریتانیا كو تشتێ وێ بڤێت حوكمهتا بهغدا ب تمامی دێ ئهنجام دهت، ههمى مافێن كوردان ل عیراقێ پشتگوه هاڤێتن.
ئهڤجا پشتى بۆ كوردان تهئكید بووى كو سیاسهتا بهریتانیا یا ڤالایه ژ ئهخلاقی و بنهمایێن قانوون و نهریتێن نیڤدهولهتى و ب تنێ دخوازیت بهرژهوهندی و دهڤهرێن ل بن چاڤدێریا خوه و گرنگیێ ددهته رژێمێن دكتاتۆر. كوردان ههمبهری ڤێ سیاسهتا پیس خوهراگرت و تهسلیم نهبوون و بهرهنگاری بهریتانیا داگیركهر و عیراقا نوو بوو دهست ب سهرهلدان و شۆرهشان كر رابوون، ژ وانا شۆرهشا شێخ مهحمودێ حهفید ل سلێمانیێ و شۆرهشا ئێكێ یا بارزان (1931) و شۆرهشا دویێ یا بارزان (1935)، شۆرهشا سیێ یا بارزان (1943-1945)، ههروهسا شۆرهشا ئیلۆنێ (1961) و شۆرهشا گۆلانێ (1976) ل دووماهیێ سهرهلدانا ملیۆنى یا (1991). درووشمێن كوردان بهرهنگاری بۆ ژیانێ، دیمۆكراتى بۆ عیراقێ و وهرگرتنا مافێن نهتهوهیی بۆ كوردستانا عیراقێ. و ئهو خوینا د ڤان شۆرهشان دا هاتیه رێژتن ههكه ب دراڤی هاتبا كڕین، دا رۆبهرهكێ ئهردی هندى رۆبهرێ ئهردێ كوردستانێ پێ هێته كڕین.
پشتى دووماهى هاتنا شهڕێ سار ل 1991ێ:
پشتى دووماهى هاتنا شهڕێ سار ل 1991ێ، ئهمریكا ل سهر عهرشێ سیاسیێ دونیایێ روونشته خارێ، لێ پشتى بوویهرێن 11ى سپتمبهرا 2001ێ، ئهمریكا گههشته وێ قهناعهتێ كو سیاسهتا بهرێ یا بریتانیا پهیرهو بكهت كو ژ بۆ بهرژهوهندیێن خوه پشتهڤانیا رژێمێن دكتاتۆر بكهت، سیاسهتهكا شاشه و بوویه سهدهم كو كهربوكین و نهڤیان ههمبهری ئهمریكا دروست ببیت، ئهڤجا ئهمریكا راگههاند كو پشتهڤانیا داخوازیێن دیموكراتى یێنمللهتێن رۆژههلاتا ناڤین و باكورێ ئهفریقیا بكهت، لهورا پرانیا مللهتێن وان دهڤهران دهست ب شۆرهشان كر كو دبێژنێ شۆرهشێن بهارا عهرهبی (تونس، مسر، لیبیا، یهمهن، سووریا)، بهلێ ئهنجام بهرۆڤاژی حهزا ئهمریكا هاتن:
1- پارتێن ئیسلامى دهستههلات وهرگرتن.
2- دیاردا تیرۆرێ ب ئاوایهكێ مهزن هاته پێش.
3- كۆمبوونا ههژاریێ دگهل ئازادیێ ژینگهههكا بهرهلا دروست كر، كو جڤاك و بنهما و قانوون تێدا بهرزهبوون.
4- ئهڤ دهولهته بۆ دهولهتێن فاشل هاتنه ڤهگوهاستن.
ل ههمان دهمى سازیێن راگههاندنا عهرهبی ب سهركێشیا كهنالێ جهزیره ل دژی ڤان شۆرهشان كهفتنه كاری و ژ دهستكهفتێن ڤان شۆرهشان كێمكرن و دیار كر كو ئهڤه پیلانهكا ئهمریكایه داكو بهرهلایێ ل دهڤهرێ پهیدا بكهت. ئهڤجا رابوون مهدحێن تیرۆرستان ژ قاعیده و داعش كرن، ب تایبهتى پشتى داگیرنا رۆبهرهكێ مهزن ژ ئاخا سووریا و عیراقێ كو دبیته هندى رۆبهرێ دهولهتا فرهنسا، لهورا ههمبهری ڤان دهرئهنجامان ئهمریكا شهڕێ جیهانى ههمبهری تیرۆرێ راگههاند و ژ بلی كوردان چ ههڤپهیمانێن باوهریێ ل سهر رۆیێ ئهردی بۆ خوه نهدیتن، كوردان ژی نهمهردی نهكر و ب شیانێن خوهیێن لاواز ژ چهكی شهڕ ل سهر تیرۆرێ راگههاند و ب نوونهراتیا ههمى دونیایێ ههڤپهیمانى دگهل هێزێن خێرێ كر و ژوانا ئهمریكا و بهرهڤانى ژ بنهمایێن مرۆڤایهتیێ كر، ئهمریكا ژی نها ب ژڤانه پشتى نهمانا داعش نهخشهیهكێ نوو بۆ رۆژههلاتا ناڤین بدانیت كو كوردان جههكێ بهرچاڤ د وى نهخشهى دا ههبیت.
لهورا دبێژین پێدڤیه بهری رزگاركرنا مووسلێ ستراتیژیهكا كوردی یا لهزگین بۆ پاشهرۆژا كوردستانێ بهێته دانان و ڤان خالێن ل خوارێ ب خوهڤه بگریت:
* كار بۆ رێكخستنا كۆنگرهكێ نیڤدهولهتى ل دۆر دۆزا كوردی ل رۆژههلاتا ناڤین بهێتهكرن.
* دانانا دهستوورهكێ مهدهنى بۆ ههرێمێ د دهمهكێ ههری زوو دا، چونكى دهستوور باشترین قانوونه ل ههرێمێ.
* بهرهنگاربوونا لامهركهزیا ئیداری و فیدرالكرنا كهركووكێ.
* ئهنجامدانا راپرسیێ ل دهڤهرێن مادێ (140) د دهمهكێ ههرى زوو دا، چونكى دهستوورێ عیراقێ و شهرعیهتا دوهلی ڤى مافی ددهت.
* كاراكرن و چالاككرنا پرۆسا سیاسی و دووباره كاراكرنا پهرلهمانى.
* رێكهفتن ل گهل بهغدا كو پێكئینانا ههر حهشدهكا شهعبی ل دهڤهرێن مادێ (140) ئانكو دهڤهرێن ناكۆكی ل سهر بهێته قهدهغهكرن و زڤراندنا بهرههمێ كهڤن یێن چهتا ل بن ناڤێ حهشدا شهعبی.
* ئێكگرتنا پێشمهرگهى ژ ههمى ئالیان ڤه، ڤهلڤینان، پرۆسێن ئیستخباراتى، راگههاندن، دهستهیا ئهركان. بدهستڤهئینانا دهستههلاتا مللی ب رێكا بدهستڤهئینانا بهرقراریا جڤاكی و ئابووریا كهسایهتى.
* ئێكرێزیكرنا ناڤمالیا كوردی و قهدهغهكرنا سڤكاتیكرن ب هێما و رێبهرێن كوردان و چاڤدێریا راگههاندنێ بهێتهكرن و ئێكگرتنا گوتارا سیاسی یا كوردی.
* سازكرنا كۆمبوونهكا لهزگین د ناڤبهرا سهركردایهتیا پارتێن كوردستانى دا، داكو بشێن ههویستهكێ ههڤگرتى ههمبهری عیراقێ وهرگرن بهری كو عیراق ژ داعش بهێته رزگاركرن.
* گوهارتنا داخوازا كوردی ژ فیدرالیێ بۆ كۆنفیدرالیێ و پاشی بهرهف داخوازا سهرخوهیوونا ههرێمێ.
ل ڤێرێ پێدڤیه گرنگترین گهفێن ل سهر ستراتیژیهتا كوردی ژ ی دیار بكهین:
1. تیرۆر و تێكدهری.
2. گهندهلی ب ههمى جۆرێن وێ ڤه (ئیداری، دارایی و سیاسی).
3. ئاواره و یێن هاتینه ئاوارهكرن بۆ ههرێمێ.
4. دهستوهردانا ههرێمی ( توركیا و ئیران).
5. قهیرانا دارایی.
6. ئالۆزی و خرابیا ناڤمالیا كوردی.
7. هنگافتن و ژ كاركهفتنا سازیێن دهستووری، ب تایبهتى پهرلهمان.
8. شكهستنا گهشهپێدانێ.
9. ئابوورێ گوندان.
10. كۆچكرنا كهسایهتیێن نوخبه بۆ ئورۆپا و ژدهرڤهى وهلاتى.
11. پشتگوهخستنا كهرتێ چاندنێ و پیشهسازی و گهشتوگوزارێ و بازرگانى.
12. كرنا تاوانا رێكخستى ل ههرێمێ.
مامۆستایێ زانستێن سیاسی/ كۆلیژا قانوون و سیاسهتێ/ زانكۆیا نهورۆز
وهرگێران: حكمهت زێوكی
