چهند پهیڤهك ل دۆر نڤیسینا بیرهاتنا
هزرهك
چهند پهیڤهك ل دۆر نڤیسینا بیرهاتنا
د. رهشید فندی
نڤیسینا بیرهاتنێت كهسی بۆ رۆژهكا وهكی ئهڤرۆ, یا بوویه مۆدێلهكا باش و باشترین نڤیسهرێت جیهانێ بهری نها و نوكه ژی بیرعاتنێت خۆ یێت نڤیسین و د نڤیسن, زێدهباری سیاسهتڤانا و سهركردێت لهشكهری و هونهرمهندا.
نڤیسینا بیرهاتنا ژ مێژه دهست پێكریه, لێ پشتی شهرێ جیهانیێ دووێ و ههتا نوكه ژی ئهو كار یێ خورت بووی و ههر خورت دبیت.
تێته گۆتن كو فهیلهسۆفێ فهرهنسی (جان جاك رۆسو 1712 ـ 1788) ئێكهمین كهسه, بیرهاتنێت خۆ نڤیسیبن, ههر وهسا پشتی وی ژی خهلكێ بژاره ژ وان تهخێت مه گۆتین دهستپێكر و بهردهوامبوون, لێ پشتی شهرێ جیهانیێ دووێ ئهو بزاڤ خورت بوو و ههتا نها ژی بهردهوامه.
بیرهاتن نڤیسین گهلهك جوینن, هندهك ژ وان بیرهاتنێت دیرۆكی نه, كو كهسێ نڤیسهر لسهر وان رویدانێت دیرۆكی ئهوێت لسهر دهمێ وی چێبووین د نڤیسیت, نهمازه ئهگهر ئهو بخۆ د ناڤ وان رویدانا دا بیت, نڤیسینا بیرهاتنێت سیاسی ژی ,ههر پشكهكه ژ ڤان بیرهاتنا ,چنكی دیروك و سیاسهت ههردوو پێكڤه د مچقاسهكرینه و ژێك ڤهنابن. بۆ نموونه ئهگهر كهسانهك بیرهاتنێت خۆ لسهر دهمێ پاشاتیا ئیراقێ بنڤیسیت, وی بڤێت نهڤێت دێ چیته د ناڤ بابهتێ سیاسیێ وی سهر دهمی.
بۆ نموونه ئهگهر ههر كهسێ بیرهاتنێت سهرۆك وهزیرێ بریتانی لسهر دهمێ شهرێ جیهانیێ دووێ (وێنستۆن چێرچل) بخوینیت, كو بیرهاتنێت گهلهك بهركهتینه, دێ زانیت دهولهتێت ئهوروپیێت نوكه چهوا چێبووینه, ئهو كهسێ مه ناڤێ وی ئینای سهرۆك وهزیر بوو ئانهكۆ سیاسهتڤان بوو, لێ نڤیسینا وی لسهر رهوشا چێبوونا وان دهولهتا د بیته پشكهك ژ دیرۆكا ئهوروپا, ئانهكۆ سیاسهت و دیرۆك ژێ نا ئێنه ڤاڤارتن.
گهلی خویشك و برا, جۆرهكێ دی یێ بیرهاتنا, بیرهاتنێت بهلگهیی نه, كو ئهو كهس دێ بهلگهنامێت وی سهر دهمێ ئهو تێدا كۆم كهت و بهلاڤ كهت. بۆ نموونه كهسهك فهرمانبهر بیت لسهر دهمێ حكوومهتا (عبدالكریم قاسم) كو سهرۆك وهزیریٍ ئیراقێ بوو لناڤبهرا سالێت (1958 ـ 1963) ێ و نه سهرۆك كۆمار بوو ههر وهكی هندهك جارا ب شاشی تێته گۆتن یان نڤیسین, ئهو فهرمانبهرێ مه گۆتی, دێ بهلگهنامێت وی سهردهمی كۆمكهت و بهلاڤكهت. ههژی یه بێژم گهلهك جوینێت بهلگهناما یێت ههین, بۆ نموونه ئهگهر كهسهكی, قالكێت پاكیتێت جگارا لسهر دهمێ عبدالكریم قاسم كۆمكربن, ئهو ژی د بیته كۆمكرنا بهلگهناما, یان پوولێت پۆستهی لههر سهردهمهكی كۆمكربن ئهو ژی بهلگهنه.
جوینێ ههره بهربهلاڤ ژ بیرهاتنا , بیرهاتنێت كهسی نه. ئهو ژی ههر وهكی مه گۆتی, پشتی شهرێ جیهانیێ دووێ بهلاڤ بوون وندهك كهسێت ناڤدار ل جیهانێ, بیرهاتنێت خۆ نڤیسین و بهلاڤكرن, وهكی چێرچل و دیگۆل (سهرۆكێ فهرهنسا) و رومل (سهركردێ لهشكریێ ئهلمانی د شهرێ جیهانیێ دووێ دا) و مونتكومری (سهركردێ لهشكریێ بریتانی ل شهرێ جیهانیێ دووێ) و گهلهكێت دی.
ئهڤان كهسان ههر ئێكی ب ئاوایهكێ جوان بیرهاتنێت سیاسی و لهشكری و كهسی یێت سهر دهمێ خۆ یێت نڤیسین.
ههر وهسا د وارێ ئهدهبیدا ,هۆزانڤانێ مهزن یێ وهلاتێ (چیلی) بابلۆ نیرۆدا بیرهاتنێت خۆ یێت نڤیسین و رۆماننڤیسێ ئهمریكی (ارسكین كالدویل) یێت نڤیسین ,كو مفایهكێ ئهدهبی و كهسی یێ مهزن د وارێ كهسی و ئهدهبیدا یێ تێدا ههی.
ب ئانههیا خودێ ل پشكا دووێ دێ ڤی بابهتی تهڤاڤ كهین.
