ژ ناڤچوونا ئیرانـێ یـان گـوهـۆڕینا ڕژێمێ؟
د. دلدار فرزندە زێباری
گرژیێن د ناڤبەرا سێگۆشەیا ئیران، ئەمەریكا و ئیسرائیلێ دا زێدە بووینە ژ پشتی هێرشێن حەماسێ بۆ سەر ئیسرائیلێ د 7ێ ئۆكتۆبەرا 2023ێ دا، كو تێدا میلیشیاتێن ب پشتەڤانیا ئیرانێ ل ئیراق، سووریا، لوبنان و یەمەنێ مەیدانا شەڕی بەرفەرهتر كریە. ئۆپەراسیۆنێن تۆڵەڤەكرنێ یێن ئیسرائیلێ دژی حزبوڵا و لایەنێن ئیرانی یێن پشتەڤان، دگەل لێدانێن ئەمەریكی بۆ سەر گرۆپێن لایەنگرێن تارانێ، نیشانا وێ چەندێ نە كو هەڤڕكی بەرەڤ ڕووبەڕووبوونەكا ڕاستەوخۆ دچیت. بەرنامێ ئەتۆمی یێ ئیرانێ ژی، كو نوكە یۆرانیۆمێ ب ڕێژەیەكا نێزیكی ئاستێ چەكێ ئەتۆمی دەوڵەمەند دكەت، گەفێن هەبوونی بۆ سەر ئیسرائیلێ و قانوونێن جیهانی یێن دژی بەلاڤبوونا چەكێ ئەتۆمی زێدەتر دكەت. ستراتیژیەتا تارانێ (تەوەرێ بەرگریێ)، كو برێكا وێ چەكداری ددەتە بریكارێن خۆ ژ حۆسیان بگرە هەتا میلیشیاتێن شیعە یێن ئیراقێ، هەرێما كوردستانێ دكەتە د بن گەفەكا ڕاستەوخۆ دا. مووشەكێن ئیرانێ باژێڕێ هەولێرێ و وەلاتێن جیران كرینە ئارمانج، كو بوویە ئەگەرێ شەهیدبوونا سڤیلان، ئەڤە ژی دژایەتیا وێ ڕژێمێ بۆ قەوارێ هەرێما كوردستانێ پشتڕاست دكەت. ل هەمبەر ڤێ چەندێ، ئەمەریكا یا كو پابەندە ب ئاساییشا ئیسرائیلێ و ڕووبەڕووبوونا تەشەنەكرنا ئیرانێ، د بن فشارەكێ دا كو تارانێ ب ئاوایەكێ ئێكجارەكی لاواز بكەت. ئەڤ نڤیسینە ل سەر دوو سیناریۆیێن سەرەكی بۆ دووماهی ئینان ب ڤێ شەڕی دكۆلیت: گوهۆڕینا ڕژێما ئیرانێ ب هێزێ یان ژی هەرەفاندنا جوگرافیا وەلاتێ ئیرانێ، دگەل هەڵسەنگاندنا ئەنجامێن وان ل سەر سەقامگیریا دەڤەرێ، ب تایبەت بۆ هەرێما كوردستانێ.
سیناریۆیێ ئێكێ: گوهۆڕینا ڕژێمێ ب وی ڕەنگێ ئەمەریكا و ئیسرائیل دخوازن
ئەڤ ڕێبازە هزر د لادانا ڕژێما ئایینی یا ئیرانێ دا دكەت و دانانا حكومەتەكا لایەنگرا ڕۆژئاوا، ب وەرگرتنا نموونەیا گوهۆڕینێن بلەز یێن ل ئیراق و لیبیا پشتی ٢٠٠٣ێ. ئەڤ چەندە پێدڤی ب هەڵوەشاندنا سوپایێ پاسداران، دەستبەردان ژ خەونێن ئەتۆمی، و ئاساییكردنا پەیوەندیان دگەل ئیسرائیلێ هەیە، كو ئەڤە هێلێن سۆرن بۆ واشنتۆن و تەل ئەبیبێ.
پشتەڤانێن ڤێ هزری پشتبەستنێ ب ناڤخۆیا ئیرانێ دكەن: خۆپێشاندانێن بەرفەره یێن پشتی مرنا (ژینا ئەمینی) ل سالا 2022ێ لاوازییا ڕژێمێ دیار كر، دگەل داڕمانێ ئابووری (هەلاوسان 40%، بێكاری د ناڤ گەنجان دا پترە ژ 30%؛ ڕاپۆرتا بانكا جیهانی 2024). ئیسرائیل و ئەمەریكا دشێن ب هێرشێن سەربازی یێن ڕاستەوخۆ، سزایان، و پشتەڤانیا گرۆپێن ئۆپۆزسیۆنێ وەك (ئەنجومەنێ نیشتمانی یێ بەرگریا ئیرانێ) ڤێ پرۆسێ بلەزتر بكەن.
لێ مەترسی گەلەك مەزنن: دەزگەهێ ئاساییشا ئیرانی (150 هزار ئەندامێن هێزا بەسیج) پێشتر سەرهلدان سەركوتكرینە، و ڕەنگە ڕژێمەكا نوو ببیتە ئەگەرێ پاشەگۆردەكی كو توندڕەو یان جیهادیان بهێز بكەت، وەك ئەوا ل ئیراقێ پشتی سەدامی چێبووی. سەبارەت هەرێما كوردستانێ، ملدانەدەنا تارانێ ڕەنگە بۆ دەمەكێ كورت سنوران ئارام بكەت، لێ دێ هەژمۆنا فارسی چەسپینیت و داخوازیێن كورد، بەلووچ و ئازەریان پشتگوڤە هاڤێژیت. ئەڤ سیناریۆیە دەستكەفتێن دەمكی دئینیت، لێ ئیرانێ ب ئێكگرتی دهێلیت كو دژی فیدرالیزما نەتەوەیی بیت. سیناریۆیێ دووێ: هەرفین ب شێوازێ سۆڤیێتی و پارچەبوونا هەرێمی
ئەڤ بژاردەیە چاڤ ل هەلوەشاندنا ئێكەتیا سۆڤیێتی دكەت ل سالا 1991ێ: داڕمانا ئابووری، جودابوونا نخبەیا دەستهەڵاتدار، و شۆڕشێن نەتەوەیی كو ئیرانێ دابەش دكەن بۆ كیانێن نەتەوەیی. ئیران (ئیمبراتۆریەتەكا دەستكردە) كو 85 ملیۆن كەسن: (فارس 61%، ئازەری 16%، كورد 10%، بەلووچ 2%، عەرەب 2%، و یێن دی). ئەڤ وەڵاتە بێی هەبوونی پەیوەندیەكا ئایدیۆلۆژی یا بێهێزە.
ئەگەرێن ڤێ چەندێ ژی ب لێدانێن ئاسمانی و سزایێن كو داهاتێ نەفتێ كێمكرینە (50% كێمبوویە ژ 2018ێ وەرە) دەستپێدكەن؛ هەروەسا هەڤڕكیێن د ناڤ سوپایێ پاسداران دا، و شكەستنا بریكارێن وێ (وەك پاشەكشێ حزبوڵا). ژ لایێ دیرۆكی ڤە، دابەشبوونا ئیمبراتۆریەتا قاجاری ل سالا 1925ێ و هەلوەشاندنا دەوڵەتا عوسمانی، دەوڵەتێن نوو بەرهەم ئینان. پشتی هەرفینێ:
* كوردستان: كوردستانی ئیران (ڕۆژهەڵات) دگەل حكومەتا هەرێما كوردستانێ ئێك دگرن، و ئێكەتیا نەتەوەییا كورد بجهـ دئینن.
* بەلۆچستان: سەربەخۆیا سیستان و بەلۆچستانێ، مینا بزاڤێن بەلۆچان ل پاكستانێ، دگەل هەبوونا دەرگەهەكێ دەریایی.
* ئازەربایجان: ئێكگرتنا پارێزگەهێن باكوورێ ڕۆژئاوا دگەل دەوڵەتا ئازەربایجانێ.
* عەرەب: خوزستان (یا دەوڵەمەند ب نەفتێ) یان دچیتە سەر ئیراقێ یان هەوڵا سەربەخۆییێ ددەت.
شیكاریا هەڤبەركری و ئەنجامێن هەرێمی
گوهۆڕینا ڕژێمێ پاراستنا سنورێن ئیرانێ دكەت، كو وێ دئێخیتە بەر گوهۆڕینێن بەردەوام یێن سنووران د بن دەستهەلاتەكا دی یا ستەمكار دا. لێ هەرفین گەفێ ب ئێكجاری ناهێلیت، و (ڕۆژهەڵاتەكا ناڤین یا نەتەوەیان) ئاڤا دكەت كو مافێ چارەنڤیسی تێدا سەروەر بیت. ژ لایێ ئابووری ڤە، پارچەبوون ژێدەرێن نوو ڤەدكەت: گازا بەلۆچستانێ بۆ توركیا، نەفتا كوردی بۆ هنارتنێ.
