گوهۆرین خوشيێ نا ئینیت!
عهبدولكهریم یهحیا زێبارى
بهردهوام و پتریا جاران وێرانكاریێ دئینیت. ب ڤى رهنگى روودانێن دیرۆكا كهڤن و نوو بۆ مه ڤهدگوهێزن،
وروح فهّم حجی أحمد ێغا!
و ب تایبهت ههكه كهسێن داخوازا گوهۆرینێ دكهن وان تشتهك نهبیت كو ژدهستبدهن. زهلامێَ دهولهتێ ههر ژ كهڤن دا، ل بهرچاڤێن خوه دادنیت ل دهمێ دهولهتا خوه دادمهزرینیت یان برێڤهدبهت، كو ئهو دهولهت دێ مینیت چهندێ نفشێ ئادهم مابیته سهر رویێ ئهردى. بهلێ دهولهت ژێكژێك دبن ژ ئهنجامێ شهڕهكێ دهرهكى یانژى تێكچوویێن ناڤخوهیى یان شاشیهك ل ناڤ دامهزراندنێ، شاشی و مهترسیان پهیدا دكهت، وهكو ههبوونهكا بلهز یا خرابناك ژ نشكهكێ ڤه. پشتى هۆپز ئهو دۆخێن ئالۆز و رهوشا خراب یا كو ل پشتى شهرێ مللى ل ئنگلتهرا (1642 ـ 1649) مهیزاندى و ئاژاوا ژێ هاتیه ئهنجامدان، ئهوى رۆخیانا دهولهتێ وهكو رۆخیانا بابى شوبهاند، ژێدهرێ بێ دهسپلینێ و ژبهرئێكچوونا خێزانى و رهوشتى، ژ بهر ڤێ ئێكێ ئیرادهتا گهل ژێدهرێ ئاژاویێ یه و نهكو ژێدهرهكه بۆ قانوونان، وهكو دى ژێدهرێ قانوونان هێزا دهولهتێ و وى سیستهمى یه یێ كو پشتبهستیێ ل سهر دكهت. دیسا ژى (هۆپز) ى (جان بۆدان) شیرهتكارێ هنڕی یێ چارێ لۆیسێ سێزدێ خواند و شرۆڤهكر (1529 ـ 1596)، ئهوى باوهرى ههبوو كو حیكمهتا سیاسى ڤهشارتیه د ناڤا دیرۆكێ دا. ههروهسا كو حوكمهتا دكتاتۆر تاكه بهربهسته ل دژى دوبارهبوونا (كوشتارا سانت بارتۆلۆمیۆ/ 1572) كو ل پاریس دهسپێكربوو، پاشى ژى ل سهرانسهرى فرهنسا بهلاڤهبوو، كاتۆلیكان پتر ژ شێست هزار پرۆستانت ب خێزانێن ڤه سهرژێكرن، دیسا ژى حوكمهتا دكتاتۆر تاكه قورتالكهرا شهڕێ ئایینى بوو، ئهو شهڕێن كو فرهنسا پووچهكری.
راسین شنۆیا خوه یا ئێكى (تهیبه/1664) نڤیسی بوو كو ژ دهرهێنانا مۆلیێر بوو. پشتى چار نهمایشان راوهستاندن. حهفت كهسایهتى:ئیتیۆكل و بۆلینیس ههردو كوڕێن ئدویب شاهێ تهیبه یا جێمكا (گییبه التوأم) ئێك یێ دى دكوژیت. جۆكاست دایكا وانه و دایكا ئودێب و ههڤژینا وى خالێ وان كریۆن خوه دكوژیت پشتى خوكوشتنا كوڕێ وى مینیسیا و كوشتنا كوڕێ وى ههمیۆن. ئهنتیگۆنا یا خووشك خوهدكوژیت. چوت شتێ دى نینه ژ بلى كوشتن و خوهكوشتێ، كهس نینه بمریت ل سهر دفنا وى، كهس نینه!
پۆلینیس پشتبهستنێ ل سهر هزرا مافێ خوهدایى دكهت. ئیتیۆكل پشتبهستنێ ل سهر مللهتى دكهت. پۆلینیس دبێژیت (ئهرێ مللهتى بۆ گهل ههیه شاهێ خوه بههلبژێریت؟ و دهمێ مللهت كهربێن خوه ژ شاههكى ڤهدكهت، ئهرێ بۆ وى ههیه كو دهست ژ عهرشى بهدهت؟ ئهرێ كهربا مللهتى یان حهزا وى ئهون مافێن ئێكێنه یێن شاهان ل عهرشى وان بلند دكهن یان رادكهن؟)جان راسین، دهردهسهریا تهیبه یانژى ههردو برا وفیدهر، وهرگێران ئهدۆنیس، زنجیرا شانۆیا جیهانى، وهزارهتا راگههاندنێ، كویت، زنجیره 118، مایۆ 1979، ل 58.
شهرعیهتا سیستهمێن حوكمرانیێ، فهیلهسۆفێن سیاسهتێ و دهولهتێ ل پاریس و لهندهن. تۆماس هۆپز پهنا بره فرهنسا 1640 ژ بهر رهوشا سیاسى یا تێچوویى ژخوه دترسا، یێن پشتى كۆدهتایا ئۆلیهر كرمۆیل 1653، ژ بهر پێگیریا وى یا شاهاتیێ. پرتووكا خوه یا (ههڤوهلاتى/1942) بهلاڤهكر و (لیفیاتان) ل لهندن 1651 نڤیسى. هۆپز وهكو مامۆستایێ تایبهت كاركر بۆ میر ولز شارل یێ دویێ ، یێ راگوهاستى ل پاریس. ناڤهندێن شاهاتى یێن ئهنگلیز ل پاریس، ژ (لیفیاتان) تووره بوو، چونكو ب شهرعیهت ڤه دبێژیت ههر حوكمهتهكا ههیى هزرا دهولهتێ یه یا ل سهر زال. بهلێ هۆپز ب رهزامهندیا شارل یێ دویێ بهخشى و مووچهیهك ژێ بدهستڤهئینا، پشتى دهسههلاتا خوه یا شاهاتى ڤهگهراندى 1660. تۆماس هۆپزـ لیفیاتان، وهرگێران دیانا حهبیب شهڕ و مزگینیهكا سهخت، دهزگههێ الكلمه، دهستهیا ئهبۆ زهبی یا رهوشهنیرى و كلتوورى، 2011، ل 10. هۆپز هزر دكهت كو مهزنترین دهردهسهرى ژ ئهگهرێ رۆخیانا سیسهمى و دهولهتێ هاتینه روودان، دیسا ژى (دهمێ دهسههلات دهێته ڤهگهران پشتى هاتیه هێلان، ژ پێخهمهت ئهولههیا گشتى، دێ بهرێ ههژمارهكا مهزن ژ خهلكى دهته یاخیبوونێ.. وهلاتێن دهرڤه ب پرى بزاڤ ڤه بۆ لاوازكرنا رهوشا ههڤسویێ خوه دكهت پێخهمهت بهرژهوهندیا خوه، پشتهڤانیا تۆماس بیكیت (1181 ـ 1170) سهرۆك قهشهیێن كانتربرى هاتهكرن ژ لایێ ئیسكهندهرێ سیى ل دژى هنرى یێ دوویێ.. فرهنسیان پشكداریا یاخیبوونا خوه لدژى شاه جان كر.. ئهڤه ژى بچووكترین باژارێن یۆنانا كهڤن بوو، د رهوشهكا بهردهوام یا تێكدهر دابوون ژ بهر ڤهلڤینێن حزبێن ئهرستقراتى و دیمۆكراسى، پشكهك دخوازیت زارى لاسیدیمۆنیان بكهت و پشكهك زارى ئهتنییان ڤهكهت، ههر وهسا ژى دبیت جهێ حێبهتیێ نهبیت كو گهلهك شادبووینه ب دیتنا رهوشێن تێكچوویى یێن دووماهیێ ل ئنگلتهرا، هۆلهندا ژى بۆ خوه كرینه میناك ل سهر ڤێ چهندێ. ئهڤجا ڤهگوهاستن بۆ زهنگینیێ ب نێڕینا وان پێدڤى ب گوهارتنا سیستهمێ حوكمرانیێَ یه/لیفیتیان ـ ل 319ـ323). ههروهسا ژى ل عیراقێ: پشكهك بۆ لایێ تههڕانێ دچیت، ئێكێ دى ژى بۆ ئهنقهره، یێ سیێ ژى چاڤێن وى ب واشنتونێ ڤه د گرێداینه، ئهم دهستێن خوه بۆ ئهسمانى بلند دكهین:
خودێ تو دلۆڤانیێ ب مه ببه و مه ژ ڤێ دهخهسیى یا توند قورتال بكه!.
و/ ئهڤرۆ
