توندوتیژى ل دژى ژنان (سونتهكرنا مێیان) وهك میناك
توندوتیژى ل دژى ژنان
(سونتهكرنا مێیان) وهك میناك
خواندنهكا فهقهى ـ قانوونى
د. جمعه بهندى*
دهسپێك:
ب رێیا خواندن و لێگهریانا ژێدهرێن گرێداى ڤێ مژارا مه، بۆ مه خۆیابوو كو نشتهرگهریا سونهتكرنێ ژ مهرجێن بهرى ههڤژینكرنێ بوو ل دهف هندهك ژ نهتهوه و گهلان، ههروهسا ژى هندهك ههنه ههردو ئیدیهمان پێكڤهگرێددهن، سونهتكرن و بدووماهیئینان كو د زمانێ عهرهبی دا پیتا نونێ وهردگهرینن بۆ میم، (ختان و ختام)، رهنگه ژى ڤێ مژارێ پهیوهندى ب گولهیێ فیلار ژ خودانێ خوه ڤه ههبیت، ئهو ب خوه سونهتكرن ژ تهوراتێ هاتیه، دهمێ تێدا هاتى كو: خودێ تهعالا فهرمان دایه ئیبراهیم ئهلخهلیل ـ سلاڤ ل سهربن ـ كو پیستێ زێده یێ خوه و یێ ههر كهسهكێ نێر ژ نهژادێ وى و كولهیێن وى ببڕیت ژێڤهكهت (الخروج:4/25)، و ههتا نها ژى یههۆد و موسلمان وێ سونهتكرنێ ددانن وهكو وان نیشانێن وان موئمنان ژ یێن دى جودا دكهن.
ئهڤ خواندنه پێناسهكرنا سونهتكرنێ بخوه دگریت، ل گهل دیاركرنا گرنگترین ئهگهر و ئهحكامێن وێ د فقههیا ئیسلامى دا و ههلویستێ قانوونا دهولى ژ سلامهتیا ئهندامین لهشێ مرۆڤى، ل گهل دیاركرنا پوختهیا گۆتنێ د نشتهرگهریا سونهتكرنا مێیان دا.
ئێك: پێناسهكرنا سونهتكرنێ:
ختان د زمانێ (عهرهبى) دا: بڕینه، ناڤێ كریارێ یه (خاتن)، ل ههمبهر مێیان ژى دبێژنێ (خفچا)(1) یانكو نزمكرن، ههر دیسا د زاراڤى دا، بڕینا پیستێ ب سهرێ ئهندامێ لهشێ زهلامى یێ نێریێ(2)، ل دهف ژنان ژى: بڕینا پیستێ سهرى یه، یێ ب سهر ئهندامى دا دگریت (3).
دو: ئهگهرێن سونهتكرنێ ل دهف فهقهیان:
1ـ ئهگهرێن سونهتكرنا زهلامى:
مهرهم و ئهگهرێ راستهوخوه یێ سونهتكرنا زهمى بۆ پاككرنا وى ژ چپكێن میزێ دڤهگهریت، چونكو ب تنێ ب رێیا سونتكرنێ و بڕینا پیستى دى ژ ڤان چپكان قورتال بن. چونكو ئهڤ چپكه دبنه ئهگهر بۆ پیسبوونا جلكێن مرۆڤى و لهشێ وى، ئهڤ مژاره دێ بیته ئهگهرهك بۆ تێكدان و دهستریڤهدانا وى و پاشى نڤێژا وى ، لهورا كورێ عهباس ـ خودێ ژێ ههردویان رازى بیت ـ جهختیێ د مژارا وى دا دكهت، دیسا ڤهدگهریێت كو: چو نڤێژ و چو حهج نابن ههكه زهلام یێ سونهتكرى نهبیت (4)، بۆ گۆتنا خودێ تهعالا:[ ۆپِێابَكَ فَگَهِّرْ](5).
2ـ سونهتكرنا مێیان:
ههر وهسا سونتكرن ل ههمبهرى ژنان، ئهگهرێ وى: دێ حهزا وێ كێمكهت (شههوهت) ـ ئهڤ پرسه ژى یا پێدڤى یه بۆ تهمامهتیا ژنێ، واته نه ژ بهر راكرنا ئێشانێ یه (6).
ژ ئهڤا مه ئینای دیاردبیت كو ئهگهرێ سونتهكرنا زهلامى بۆ پاككرنا وى ژ نهجاسهتا میزێ یه، پاككرن و تههارهت ژى ژ تشتێن گرنگه بۆ دورستبوونا نڤێژێ، نڤێژ ژى ژ ستوونێن ئیسلامێ یه، ئهركه ل سهر ههر تاكهكێ موسلم، چو ئهرك نابن ب تنێ ب ڤى ئهركى ـ بنكهكێ ئسۆلى یه ـ ژ ڤى بیاڤى سونتكرنا زهكى سونهتهكا نهبهوى یا پهسنده، لێ دهربارهى ژنان، پرس یا جودایه، ئهگهر جڤاكى یه، مهرهم ژێ ئاڤاكرنا كهساتهیكا راسته گرێدایه ب كاملانیێ ڤه، كو ل دووڤ سهقایێ دهروونا خوه بهر ب خرابیێ ڤه نهچیت و گازیێن لهشى، ئهو ژى ب رێیا رێگرتن و بهندكرنا شههوهتا خوه ب رێیا سونتكرنا وان، بۆ زانین ئاڤاكرنا كهساتیا ئێكجار و یا راست یا پێدڤى یه بۆ زهلامى و بۆ ژنێ ب ههڤرا.
سێ: حوكمێ سونتكرنێ د فقههیا ئیسلامێ دا:
پێغهمبهرێ خودێ یێ مهردتر (محمد بن عبدالله) ـ س ـ دبێژیت: ـ ((الفگره خمس أو خمس من الفگره: الختان والاستحداد ونتف الإبگ وتقلیم الأڤفار وقص الشارب))(7) واته فتڕهت پێنجن یان پینج ژ فتڕهتێنه: خهتان و نیشان خیچكرن و كرنا بنكهفشا و بڕینا نهینووكان و قهلهمكرنا سمبێلان)، دیسا فهرمۆدا پێغهمبهرى بۆ ژنهكێ كو ل مهدینێ ژن سونهتدكرن:
((لاتنهكی-أی لا تستئصلی- فإن ژلك أحڤى –أگیب- للمرأه وأحب الى البعل))(8). نهڕی ـ چونكو وهسا بۆ ب شهنستره ـ ب چیژتره بۆ ژنێ و زهلام پتر حهزژێ دكهت. ب گۆر ڤان ههردو ڤهگێرانان فهقهێن مهزههبێن ئیسلامى ژێكجودا دبن د پرسا حوكمێ سونتكرنا نێران و مێیان دا بۆ كۆمهكا گۆتنان:
1ـ د مهزههبێ جهعفهرى دا: بۆ زهلامى سونهته و بۆ ژنى َ پیرۆزكرنه، و نهك ل سهر ئهركه (9).
2ـ د مهزههبێ مالكى دا: بۆ زهلامان و ژنان ـ سونهتهكێ مسۆگهره و خۆشتڤى یه و یێ بهێلیت بۆ وى گونههه(10).
3ـ د مهزههبێ حهنهفى دا: بۆ زهلامى سونهته و بۆ ژنان خهلاتكرنه(11)، د ڤهگێرانهكا دى دا: یا حهزژێكرى یه (12).
4 ـ د مهزههبێ شافعى دا: ئهركه ل ههمبهرى زهلامان و ژنان (13).
5ـ د مهزههبێ حهنبهلى دا: ئهركه ل سهر زهلامى و خهلاتكرنه ل ههمبهرى ژنان (14)، د ڤهگێرانهكا دى دا: ل سهر زهلامى و ژنێ ئهركه وهكو ئێك (15).
چار: ههلویستێ قانوونا دهولى ژ سهلامهتیا ئهندامێن لهشێ مرۆڤى:
گهوههرێ قانوونێ پاراستنا پرۆسا بهلانسكرنێ یه ل ناڤ جڤاكى و دهولهتێ، بجئینانا پرهنسیپێ دادوهریێ د ماف و پێگیریان دا، دیسا ژ ئێكهمین ئهركێن قانوونان دایه چو ناڤخوهى بن یا دهولى، ئهو ژى پاراستنا ژیانا مرۆڤى و سهلامهتیا ئهندامێن لهشێ وى ژ بڕینێ و پێشلكرنێ.
ژ گرنكترین ڤان تێكستێن دهولى د ڤى بیاڤى دا:
1ـ نابیت زۆری ل سهر مافێ ژیانێ بێتهكرن، ل گهل دابینكرنا ههمى دۆخێن باش بۆ ڤههێلانا زارۆى و وهراربوونا وى ب رهنگهكێ ساخلهم و دروست و دهروونى و لهشى (16).
2ـ د تێكستهكێ دا: (ههر تاكهكى مافێ ژیانێ و ئازادیێ ههیه و د ئارامیا كهساتیا وى دا) (17).
فهره ل سهر قانوونا ناڤخوهى كو ڤى مافى بپارێزیت و نابیت ئێك ژ پاراستنا خوه بهێته بێباركرن ب رهنگهكێ توند. (18)
3ـ دیسا قهدهغهیه ههر زارۆیهك یان كهسهك تووشى دۆخێن سهردهریكرنا توند ببیت یا نهمرۆڤاتى (19).
بێگومان نشتهرگهریا سونتهكرنێ و تایبهت خانمێن بچووك جۆرهكه ژ جۆرێن سزادانا دهروونى ولهشى، ههروهسا زۆریهكا ئاشكرایه ل سهلامهتیا ئهندامێن لهشى.
پێنچ:پۆختهیا گۆتنێ د بابهتێ سونهتكرنا مێیان دا:
وژ گۆتنێن مهزاهبێن فهقهى یێن ل سهرى هاتین خۆیادبیت: كو حوكمێ سونهتكرنێ دۆرپێچكریه د ناڤبهرا ئهركى یان سونه دا یان حهزژێكرى دا، یا ژ ههمیان پتر ئهوه یا جهعفهرى و حهنهفى بۆ چووین كو: بۆ زهلامان سونهته و نه سونهته و نه ئهركه ل سهر ژنان، چونكو بههرا پتر یا مللهتێ ئیسلامى مێیان سونهتناكهن، مللهت ژى د سهرجهمێ خوه دا یا مهعسۆمه ل سهر شاشیهكێ یان زِهلالهتهكێ كۆمببیت. لهورا نشتهرگهریا مێیان و تایبهت یێن بچووك تاوانهكه ل ههمبهرى وان، ل ژێر تێگههێن شاش بۆ ئاینى، چونكو نشتهرگهریا ژنان پتریا جاران جڤاكى یه ل هندهك ژ مللهت و گهلان ههیه، كهڤن و نوو.
فهرمۆدهیێن نهبهوى یێن د ڤى دهربارهی دا نهیا سهلماندى یه دانایى یه، ههكه ئهڤ فهرمۆدهیێن دروستبن و ژ شهعائیرێن ئاینى بن، دا پێغهمبهرێ هێژا ـ س ـ ل سهر گشت موسلمانان سهپینیت، بۆ زانین پێغهمبهرى ـ س ـ چار كچ ههبوون و د سیڕهتا خوه دا نهگۆتیه كو هاتبنه سونتكرن (20)، ژ ڤى لۆژیكى فهره ل سهر ههر مرۆڤهكێ ههستدار كو ل بهر سینگێ ڤێ زۆریا دژوار راببیت ل ههمبهرى ژنان، كو دى ژ مهزنترین ئهنجامێن پاشمایێن وێ یێن نهرێنى ئهڤهبن:
1ـ چاندنا نهبوونا باوهریێ د دهروونا قوربانى دا، و تایبهتى د ناڤبهرا وى و مرۆڤێن وێ دا و دروستى ژى دناڤبهرا وێ و دایكا وێ دا.
نشتهرگهریا سونتكرنێ دێ بیته ئهگهرهك بۆ نهخۆشیێن دهروونى و نهساخیێن ژنان یێن قوربانیان.
2ـ پهیداكرنا دۆخهكێ ساریا عاتیفى و لهشى ل جهم قوربانى.
و/ئهڤرۆ
