ناڤێن كشتوكالێن دهاتنه چاندن (دهڤهرا بهرواریا بۆ نموونه)
سهدیق حهجی وهلی بهرواری
سهرۆكێ: جڤاتا زمانزانێن كورد
خهلهكا سێ
فهرههنگ و كهلچهر
چاندن ژ وان شینایان پێكهاتیه ئهوێن ب دهست دچینن، ئانكۆ د هێنه چاندن، لهوا دبێژنێ: چاندن (كشتوكال). هندهك ژ وان ژ پۆلینا دار وبارینه، و هندهك ژ وان ژی ژ پۆلینا گیاینه، و هندهك ژی ژ پۆلینا كهسكاتی بخوهڤه دگرن، و ههڤبهری (الخچرات) ب زمانێ عهرهبی دبن. و ههمی ژی ل سهر تۆخمێ كهسكاتیڤهنه، و پاشی كال و زهر دبن. لێ كال و زهری نه مهرجه، چونكی ههر بونهوهرهك ل داوی (ل دووماهی) ژیێ خوه بهر ب زهر ی و كالیڤه دچیت ههتا ب داوی دبیت و دبههیت.
ههر شینایهك دهسپێكێ بكهسكاتی شین دبیت و مهزن دبیت، یانی (ب گیان، ب رح) دكهڤیت. لێ جاران وهسا نه هاتیه گۆتن، دابێژن: زهڤیا من، ئانكۆ ئاقارێ من یێ شین بووی. “(ئاقار: سێ، چوار زهڤیهك بوون ب سهرێك ڤهبوون و ئاڤی بوون، یانی نه ب باران دهاتنه ئاڤدان. دگۆته وان ئاقار). ڤاژی خهلكێ دهڤهرا دهوك، ئهو دبێژنه؛ جۆلی بهر بهاڤێ گۆندی ئاقار، ئاقاری”. ئهو لایێ ژووریێ وهلاتی و بهرسنۆری؛ دگۆت؛ بهر بهاڤێ گۆندی، نه گۆت ئاقار. و دهخل (گهنم و جههـ) ئهڤه پرانی ل دهرڤهیی ئاقارا دچاندن. دهخل و دان ، مهبهست پێ ههمی دهخل و دان بوون. ڤاژی خهلكێ دهڤهرا دهوك، ئهو دبێژن؛ مه دهخلێ خوه یێ ل دهشتێ یان ل قاری چاندی.
لێ بۆ دهسپێكا بهارێ دگۆت؛ بههار ئاخلێڤهیه، ئاخلێڤه چیه؟ یانی ههكۆ پهز دچهریت، لێڤێن پهزی ئاخێ دگریتن و سۆر دبوون، ئهڤجا دگۆت: وێ دهم بههارێ|سهرێ بههارێ ئاخلێڤه! گۆتنهك ژی ل سهر وێ دهمبههارێ و كهوالی(پهز، گارهش ودهوارا) ههیه و دگۆت:
“دهڤێ پهزی گویزانه.
یێ گارهشی ئهزمانه.
یێ دهواری كێلبتانه”
واته پهز و دهوار دشێن ئاخلێڤا بههارێ ڤهژین و تێرا خوه چهرێ كۆمكهن و بژین، لێ گارهش نكاریت، چونكی دڤێت چهر ل بهر ئهزمانێ وی بكهڤێت دا بشێت، بخۆت و ژێ ببریت.
ئهڤجا شینكاتی و شین بوون بۆ ههمیان ل دهسێكێ ل كاره، واته (نموا). جاران ژی نهدگۆت، دهخلێ مه یێ شین بووی، دگۆت: یێ “رستی” واته یێ بوویه داڤك. و هندهكا دگۆت: دهرامهتێ مه یێ بوویه (زختك) و دابێژن: بههار یا كهسك بووی. دووماهیا بههارێ دا بێژن؛ هندهك بهر نزار شین یێن ماین، و یێن دی یێن بههین.
كهساتی یێن خوانێ دگۆتنه وان “زهرزهوات”، و واتا زهرزهوات چیه؟ وهك زمان، یا ژ ئێكی ژ ئهڤان ههر دو واتا یا هاتی؛ یان یا ژ (سهوزه + وات) یان ژ (سهر + زهواد)،یانی ل سهر زادی(زاد ـ خوارن)، ئانكۆ دگهل زادی دهێنه خارن (خوارن).
یهكهم؛ سهوزهوات : سهوزه؛ كهسك. و (وات) رهنگه پاشگربیت. ئانكۆ “وات، ات” ئهو ژی نیشنا كۆمێنه د زمان كۆردیدا. ” وهك پرۆفیسۆر ئهورهحمان حاجی مارف، و بهرێز مهسعود محهمهد. دلۆڤانیا خودێ ل سهر گیانێ وانێ یێ پیرۆز بیت؛ ئاماژه دایێ و دگۆت (ات) ژی نیشنا كۆمێنه دزمانێ مه دا؛ وهك دڤان پهیڤادا دیاره؛ وهلات، خهبات، ههلات .. تد. من (سهدیق حهجی وهلی) ئهز ژی ل دویڤ رێباز و بوچوونێن وان چووم، من ژی د پهرتۆكێن خوه یێن زمانیدا ئاماژه یا ب (ات) دای، كۆ ئهو ژی نیشانا كۆمێیه دزمانێ مه دا (دزمانێ كوردیدا) و هاتیه ئاماژهكرن.
چاندن؛ دار هاتیه گۆتن. دێ بتنێ دێ ناڤێن داخل و دانی و كهسكاتی(زهرزهواتی) ئینینه زمان. یانی دوو لق دێ هێنه ئامژهكرن ئهو ژی؛ دهخل و دان و كهسكاتی.
ئێك؛ دهخل و دان:
1ـ گهنم: ئهو ژی دوو ژێدهر ههبوون و گهنمێ خومالی و گهنمێ بیانی ههبوون.
أ: گهنمێ خومالی دگۆتێ:
1ـ گهنمێ سپیك
2ـ گهنمێ مرویشی
ب: گهنمێن بیانی:
1ـ گهنمێ ئیتالی: گۆلی رهش. گۆلی زهر. گۆلی شوینك هه بوون، بكۆرتی دگۆتێ (ئیتالی)
2ـ گهنمێ مهسفیپاك؛ وان دگۆت؛ تاقیگههێن مهكسیكا و پاكستانێ یێن پێش ئێخستی، لهوا دبێژنێ “مهسفیپاك”. وهك وان دگۆت.
2ـ نیسك
3ـ نۆك:
سترانكهك ل سهر وهلاتی و شینكرنا نیسك و نۆكا ههبوو و دگۆت:
“های وهلاتۆ.. وهلاتۆ!
دێ چین وهلاتی شینكهین
نیسك و نۆكا پێوهركهین..!(ستران).
4ـ گهنمۆك
5ـ برنج:
سێ رهنگێن برنجی دهاتنه چاندن، ئهو ژی:
أـ برنجێ رویته، رویتهی.
ب ـ برنجێ شهش مهـ.
پ ـ برنجێ ئاسایی(عادی) خۆمالی.
برنج ههر چهنده ل وێ دهڤهرێ ژ خوارنێ سهرهكی یێن خهلكێ وێ رهخی بوو، چاندنهكا ئاڤی و وهرزی بوو، دڤیا ههمی وهختا ئا سهر بایه.بهلێ مشه یێ بزهحمهت و ماندی بوون، ههتا دهاته دروین و كێرهكرن، و پاشی هشك دكرن و برنه سهر ئاشی و سپیكرن، پاشی دكرنه: هنبان، ئیسیرا، جهالا ڤێ دیماهیێ دتۆربه و تویرك خیشكا دا ههل دگرتن، و سال ڤسال برنج ههر هر بوو و دخوارن.
6ـ خرۆبی
7ـ گارس
7ـ تهحله
8ـ شهرهمۆز
9ـ كۆنجی
10ـ ماش
11ـ لۆبی.
دو؛ كهسكاتی: هندهك جوینا فێقینه، و هندهك ژی ژ جوینا زهرزهواتینه:
أـ فێقی:
گوندۆر؛ گۆتنه ژی دهرباهری گۆندۆری ههیه دگۆت:
“گۆندهكه و گۆندۆرهكه..!(پهند)
1 ـ خیار
2ـ شوتی:
أـ شۆتی؛ ههكه یێ شین و شۆت بیت(جۆنیكی) بیت؛ دگۆتێ “شۆتی”. و ههك یێ گۆروڤر بایه دگۆتێ زهبهش.
ب ـ زهبهش: ژ (زهر + بهش) هاتیه ئانكۆ باڤێن زهر و شین لێ ههنه، لهوا دبێژنێ “زهبهش”. یانی دوو رهنگ ههنه(دوو رهنگی).
3ـ ترۆزی
4ـ شهڤخت
5ـ سێڤن ئهرد؛
(ارچ)ئهرد: ب باوهرا من “ارچ” پهیڤهكا كۆردیه یا ژ ( ئهرد؛ در، ههردر) هاتیه.
و گۆتهنهك ل سهر سێڤن ئهردێ ههیه و دگۆت:
“سهر زێره، بن شكێره! یان؛
ب سهرڤه زێره، و ژ ب نڤه شكێره! (مامك).
6ـ كهرپویچ (بتات)
7ـ باجان
8 ـ باجانرهشك
9ـ بامی
10ـ فلفل
11ـ كۆلند:
أ:گۆلند؛ یێ كهلاندنێ.
ب ـ گۆلندێ ئیپراخا؛ یێ زراڤیچك و درێژه.
پ ـ گۆلندێ ئاڤێ؛ یێ بن دگۆرمان مهزن بوو و سه بچیك. ئاخڤتنێن ئیدیۆم ژی ل سهر كۆلندی ههنه دگۆت:
“گۆلندێ ئاڤێ یه..! (ئیدیۆم).
یانی یێ كۆرت و پته، ئانكۆ سهرێ بچویكه و كهلهخێ مهزنه، پته.. هتد.
و ههكه ئێكی دهنگێ وی نهدهركهتبایه، یێ كێم بای، دهنگ كهتی بایه؛ دگۆت:
“دكۆلندیدا دئاخڤت!
ئانكۆ؛ “یێ د كۆلندیدا د ئاخڤیت! (مامك).
واته وێ هێدی و كپ دئاخڤ، یێ مت،بێ دهنگه و بهنگه.
12ـ پیڤاز
13ـ سیر:
بۆ زانین: وی بهر رهخێ بهرواریا كێم سیر دخوارن، دگۆت؛ بێهنا وێ ژ دهڤێ مرۆڤی دهێت، جاران بۆ دهرمان بكار دئینا، ئانكۆ وهك دهمان ل كار بوو).
15ـ كهرهڤس
16ـ سلك
17ـ شێلم
18ـ تڤر
19ـ گێزهر.
20ـ رهشاد.
دووماهی:
شینایی(Plantae) ههر ژ كهڤنار ههمی یێن هاتینه ڤهنێرین و نیاسین و ناڤێن خوه یێن زانستی ب زمانێن بیانی ههنه، و تهڤ جیهانیه، و مه دڤێ خهلهكا سێیهمدا، د ڤان كن ڤهكۆلینێن خوهدا؛ مه ل بهر بوو ب ناڤێ: ” فهرههنگ و وێژه، زمان و وێژه” ناڤ بكهین. بۆ ناڤێ ڤان كن ڤهكۆلینان ئانكۆ بناڤێ”فهرههنگۆك” ناڤبكهین. لێ فهرههنگ ژی ههر زمانه. دزمانێ كۆردیدا، دوو تیرم بۆ فهرهنگ ههنه، یهكهم: هندهك دبێژن: فهرههنگ، و هندهك دبێژن: فهرهنگ. ههر دوو ژی ئێك واتا دبهخشن و ههڤواتانه. و دوو ناڤ ژی بۆ فهرههنگ ههنه، ئهو ژی”( فهرههنگ و ڤهههنگ. القاموس، المعجم )” فهرههنگ؛ بهری مه هاتیه دانانێ، لێ نزام كێ یهكهم جار دانایه، مافێ وی بوو ناڤێ وی هاتبایه خۆیاكرن؟ و ڤهههنگ، ڤههنگ، من یا دانای؛ ئهز ل قوناخا ناوهندی(ناڤهندی، المتوسگه) بۆ سوحبهت گۆت چ دبێژنه قاموسێ بزمانێ كوردی، من گۆت: دێ سهحكهینێ، پشتی چهندهكێ من و برادهرا گۆت: رهنگه (ڤهههنگ، ڤههنگ) یا باش بیت، گۆت، ئهرێ ئهڤه ههوه ژ كیڤه ئینایه؟ من گۆت؛ من یا ئینای ژ؛ ههكۆ ژنك برنجی، دهخ و دانی دقۆتن، جارا دووێ دبێژن: دێ ڤهههنگێڤین، ئانكۆ دێ قۆتینهڤه، یان دێ دوباره كهینهڤه، من یا ژ ڤی كاری وهرگرتی. ههلبهت قامۆس ژی پهیڤا ڤهدههنگێڤیت، ناڤبریان گۆت: رهنگه راست بیت. ئهڤجا ئهڤ زاراڤێ (ڤهههنگه ، ڤههنگ)رهنگه د هندهك دنڤێسینێن من یێن بهرێ و كهڤنار دا بهێته دیتن.
ئهڤجا دگهل ڤان كن ڤهكۆلیناندا؛ فلكۆلۆر ، كهلهپۆر ههیه( Education؛,Culture). كهلچهر: واته روشنبیریا گشتی، شارستانیا گشتی. ئهڤ بیاڤێ كهلچهر؛ ژی بۆ دوو مهبهستا دگهل هاتیه زمان؛ ئێك: بۆ پتر رونكرن و خۆشی؛ دا بابهت بۆ خویندهڤانی خۆش تر بیت. دوو: ئهو گۆتن و كهلتۆرێ ل سهر زارێ خهلكهكی و ل نك مه بهێته پاراستن. لهوا وێژه، زمان و كهلتۆر دگهل ڤان كن ڤهكۆلینا ههیه. ئهڤجا داوی مه ناڤێ ڤی بهرنامهی ئانكۆ ڤان كن ڤهكۆلینان كاره (فهرههنگ و كهلچهر) و ل سهر راوهستاین.
ڤهههنگ و فلكلۆر؛ ههر چهنده چ جودایی یێن وهسا دناڤبهرا (فهرههنگ و ڤهههنگ، ئانكۆ فهرهنگ و ڤههنگ) دا نین، بتنێ دهنگێ(هـ E) بۆ سڤكیا زمانی بۆ دهنگێ (i)دهێته گۆهرین. وهكی بێژی:
(چێد بیت بكهم، چێدبت بكم. بیت، بت، دكهم، دكم..تد).
ههر چهنده دڤان بابهتێن “جڤاتا مانزانێن كورد دا” ههكه تێبینی بكهی، تاك و شێوێن ئهدهبیاتێ هاتینه دیار دكرن، وهك جاران د خهلهكێن بووریدا هاتینه خۆیاكرن، ههمیشه ب ئاماژه و نمونه پرنیا شێوه تاكێن وێژهیی كریه ئانكۆ هاتینه ب نمونهڤه هاتینه ئاماژه كرن، وهك ئهڤه: پهنده، مامكه، ئیدیۆمه، گۆتنا رومانسی(ئهڤینداریه)، گۆتنه، كن چیرۆكه، سهرهاتیه، بهرهۆزه. گۆتنهكه خۆشه، رهنگهكێ پێكهنینێیه، رهوان بێژیه.. تد.
ئهڤ كارێن وهتۆڤ پێدڤینه بهێنه كرن و ناڤێن وان رهنگ و شێوه و ئهوێن ل سهر زارێن خهلكهكی بهێنه نڤێسین و پارستن.
پێدڤی بوو؛ وێنه یێن ڤان شیناییان ههمیان دگهل ڤهكۆلینا مه ههبانه، دا خهلكهكی پتر نیاسیبانه و هاتبانه پاراستن، ئانكۆ وێنێ؛ دار، گیا، گۆل و زهرزهوادان.. تد. ههمیا دگهل بانه. لێ ئهو مان خهما كهسانێن ڤهكۆ كۆلینان ل سهر ڤان تۆخمه دار وبارا دكهن، یان تایبهتمهندێن دارستانێ، یان ئهو كهسێن ل ناڤ ژینگههێ كاردكهن، ئانكۆ تایبهتمهندێن گیا و مشتیا گیانهوهران بیت، ئهو ب هیڤیا وانڤه مایه. دگهل رێز و سلاڤێن جڤاتا زمانزانێ كورد _ دهوك.
جڤاتا زمانزانێن كورد
10-12-2017
