كورتیا ههره كورتا چیرۆكا شارستانیێ (قصه الحچاره) ویل دیۆرانت
كورتیا ههره كورتا چیرۆكا شارستانیێ
(قصه الحچاره) ویل دیۆرانت
بهرههڤكرن و كورتكرن و كوردیكرن
ئیسماعیل تاهر
چیرۆكا شارستانیێ چیرۆكا مرۆڤ و مرۆڤایهتیێ یه، ههر ژ دهسپێكا پهیدابوونا شارستانیێ ههتا سهد سالیا 17 و ب شێوهكێ جیۆگرافى هاتیه دارشتن و ل سهر پێنج پشكان هاتیه بهلاڤكرن:
1) كولتۆرێ رۆژههلاتێ: شارستانیا مسر و رۆژههلاتا نێزیك ههتا وهغهركرنا ئهسكهندهرێ مهزن و هندستان و چین و ژاپۆنێ ههتا سهردهمێن نوو ڤهدگریت.
2) كولتۆرێ كلاسیك: شارستانیا گریك و رۆمان و رۆژههلاتا نێزیك ئهوا دكهفته ژێر دهستێ گریك و رۆمانان ڤهدگریت.
3) كولتۆرێ ناڤین: شارستانیا ئهورۆپا كاتۆلیك و پرۆتستانت ورۆمانێن بیزهنتى و شارستانیا ئاسیا و ئهفریقیا و ئیسپانیا ههتا سهردهمێ ڕِاپهڕینا ئیتالى ڤهدگریت.
4) مێژوویا ئهورۆپا: شارستانیا مێژوویا شارستانى ههر ژ چاكسازیا پرۆتستانتى ههتا شۆرهشا فرهنسى ڤهدگریت.
5) شارستانیا نوو: ڤهدیتنێن بهرچاڤ و هزرى د وارێن سیاسى و زانست و فهلسهفه و ئایین و رهوشت و هونهرى دا ل ئهورۆپا ب شێوهكێ تایبهت ههر ژ دهستههلاتا ناپلیۆن پۆناپرت ههتا سهردهمێن نوو.
د ڤان ههموو مژاران دا ئاماژه ب كولتۆرێن بهرچاڤ و هزرى ژ ئاشكراكرنێن نوو و ئابوور و ئایین و رهوشت و تۆره و زانست و فهلسهفه و هونهرى هاتیهدان و بابهتێن جڤاكى مینا پێكئینانا ههڤژینى و ژن و پهیوهندییا ژنێ ب زهلامیڤه د وان شارستانیان دا ئازراندینه.
مێژوویا مرۆڤى ئهوا ڤهدگهریته بهرى پتر ژ ملیۆن سالان قووناغێن مهزنێن ئاڤاكرنا شارستانیێ بڕینه و ب تنێ بهرى 25 هزار سالان یا دهست ب چاندنێ كرى، بهرى هینگى ئهو مرۆڤ مژوولى نێچیر و ماسیگرتنێ و خوارن و گهڕیان و نڤستنێ بوو، وان سهردهمان مرۆڤ یێ سروشت زڤر و خراب و شهڕكهر بوو و مشه ژن دئینان دا مشه كۆڕ ههبن بۆ هندێ دا مهترسیان ژخوه دووربێخیت و نوكه ئهڤ تایبهتمهندیه ل نك مرۆڤى ماینه ژبۆ مان و خۆڕاگرتنێ.
چاندن ڤهگوهاستنهكا مهزن بوو د ژیانا مرۆڤی دا، دبیت پرۆسا چاندنێ چهندین سهد سالیێن تێبینى و سهربۆڕان دهربازكرینه ههتا بۆیه كهتوار، پاش مرۆڤ فێرى خۆجهیێ بوو و شیا ل جههكێ دیاركرى د ناڤ چار دیوارن دا بژیت دا سهخبێریا چاندن و گیانهوهرێن خوه بكهت و ئهڤه بۆ ئهگهر مرۆڤ ساخلهتێن سۆزدارى و حهزژێكرنا خێزانێ و رێزگرتنێ و هاریكاریا ب كۆم بگریت، ئهها ژڤێرێ شارستانیێ دهسپێكرى یه.
ههر ژ ڤێرێ ههڤڕكیا مهزن و كهڤنارا د ناڤبهرا (سروشتى ـ شارستانیێ) و د ناڤبهرا (حهزێن چاندى د مرۆڤی دا پشتى قووناغا درێژا نێچیرێ ـ حهزێن جڤاكیێن ب لاوازى ل نك پهیدابووین ژ ئهنجامێ ژیانا نوو یا خوهجهیێ) دهستپێكرینه، ژ بهركو خوهجهى پێدڤى ب پاراستنێ یه مرۆڤى دهست ب ئێكبوون و هاریكاریێ كر و د ئهنجامدا ههڤركى كهفته د ناڤبهرا كۆمێن مرۆڤان دا ل جهێ تاكان.
بنهمایێن رهوشت و تێگههێن ئاسێ یێن ههڤدژ ل گهل سروشتێ خرابێ مرۆڤى ب پێنج ساخلهتان هاتنه سهرڕاستكرن (خێزان ـ ئایین ـ خواندنگهه ـ قانوون ـ رایا گشتى). ل بن ڤێ سیهوانا سیستهمێ جڤاكى دپارێزیت ژیانا ب ههڤڕا بهرفرهه بوو، پاشان تۆره (ئهدهب) و فهلسهفه و هونهر و زانست پێشڤهچوون و مرۆڤى ب شێوهكێ گشتى (زهلام وژن) شیان بڕهكا ئارامى و ئهڤینى و وژدان و ههستا جوانێ پهیدا بكهن. بخوه شارستانى سیستهمهكێ جڤاكیه و ئهو سیستهم بزاڤا داهێنانا رهوشهنبیرى كارادكهت، ب ڤى شێوهیى شارستانیێ ب كۆنفوشیۆسى دهسپێكر.
• چین.. كونفوشیوس
شارستانیا چینى كهڤنترین شارستانیا ناڤداره ل نك مێژووناس وفهیلهسوفان، میژۆیا وێ یا زیندى یه ب زانین و پهند و ههلبهست وهونهر و زانستێ، و ههتا نوكه ژى ئهو دشێت هزرا مرۆڤى بهرفرهه كهت و مرۆڤایهتیێ ل نك كوور بكهت. كۆنفوشیۆس مامۆستایێ شارستانیێ ل سهدسالیا پێنجێ بهرى زایینێ هاتیه دونیایێ لێ هزر و شوونوارێن وى ژ زانا و فهیلهسۆفێن بهرى وى ب هزارهها سالان هاتینه ڤهگێڕان. هزرا كۆنفوشیۆسى ل سهر پاراستنا رهوشت و سیستهمێ جڤاكى ب رێیا فێركرنێ هاتیه ئاڤاكرن. دهمێ بهرهبابێ كهڤنتر بزاڤكرى وهلاتێ خوه رێكوپێك بكهن ئهو ڕووبڕووى زنجیرهكا مهرج و بازنێن ههڤبڕ بوون و كارێ وان رێكخستنا خێزانێ و خۆپاككرن و پاقژكرنا دلێن خوه و دلسۆزیێ و فێربوونا زانینێ و لێگهریانا راستیا ههر تشتى بوو.
• ژ بۆدایى ههتا غاندى
ل هندستانێ ژى شارستانیهكا دێرین و گهلهك كهڤن پهیدابوویه، بۆ دا ئهو فهیلهسوفێ مهزن و ناڤدار ژ كهڤنترین پیشهنگێن وێ یه كارێ وى فێركرنا مرۆڤان بوو ل سهر خوهپاككرن وپاقژكرنا دلێن وان و پهیداكرنا ئارامى و زوهد و كێم بكارئینانا ههر تشتى. ماهاتما غاندى ل ڤى چاخێ مامۆستایێ هندستانێ بوو و هندى وى ب دامهزرێنهرێ هندستانا نوو دزانن وب خودانێ بهرخودانا ئاشتیانه دژى داگیركهران ناڤداربوو.
• مسرا فیرعهونیان
هندهك مێژووناس ل وێ باوهرێ نه كو شارستانیا مسرێ كهڤنترین و تهمهن درێژترین شارستانى یه و ب بهاترین تشتێ ل سهر ئهردى پێشكێشى جیهانێ كریه، بهرى پێنج هزار سالان فهلهكناسى و زانستێ بیركاریێ ل مسرێ د پێشكهفتى بوون و بوو دهمێ چار هزار سالان د بهردهوام بوون ههتا ل سهر دهستێ گریكان ل 300 سالان هاتینه بنبڕكرن. مسریان لهشكرهكێ مهزنێ پاپۆرێن دهریایێ ئاڤاكر و رێیێن بازرگانیێ ل رووبارێ نیلى و دهریا پیى پێشڤهبرن. ئههرامێن مهزن و بلند و رێكخستى و هووركار ژ لایێ ئهندازیارى ڤه بهلگهیێ زانین و تهكنیكا ئاڤاكرنا بلندا پێشكهفتى یه. شارستانیا مسرێ سیستهمهكێ كارگێرى و دارایى و خزمهتێن پۆستهیێ رێكوپێك و پیشهسازى و تهكنیكێن پێشكهفتى وهك چهك و دهرمان و پیشه و بهلاڤۆك وچارهكرنا دارى و ئاڤاكرن و چێكرنا گهمى و پاپۆران و كوڵانا جویێن ئاڤێ د ناڤبهرا رووبارێ نیل و دهریا سۆر دا و ڤهگوهاستنا بروج و ستوونێن بلند یێن ب سهنگ و گران بۆ رووبهرێن دوور ههبووینه.
مسرێ قانوونێن ئاست بلند بۆ پێگهیێ ژنێ دانابوون و ئازادى یێن ئهدهبى یێن بهرفرههتر ژ ههر وهلاتهكێ دى یێ د ڤى چاخی دا ههبوون و مسرێ شاهژنێن ناڤدار و نهمر و جوان وهك نهفهرتیتى و دانایێن وهك حهتشبسوت و سهربهدایێن وهك كلیۆپاترا ب مللهتان داینه نیاسین.
• سهدهمێ كهڤن
جوهى ل 1800 بهرى زایینێ ل فهلهستینێ دیار بووینه، وى دهمى یهعقووب و كوڕێن خوه چوونه مسرێ، جوهى ب شێوهكێ گشتى و بۆ دهمێ 400 سالان د بهرفرههیێ دا ژیاینه پاش رهفتارا فیرعهونان ل گهل وان هاته گوهۆڕین ودهست ب قووناغهكا زۆردارى ل گهل وان كر، ئێكهم شاهینشاهیا جوهیان پشتى مرنا مووسا (پێغهمبهر) ب 400 سالان هاتیه دامهزراندن، پاش ئێكا دى ل سهر دهستێ داود (پێغهمبهر) و كوڕێ وى سلێمان (پێغهمبهر) هاته دانان، جوهیان پێغهمبهر و دانا و چاكساز ههبوون دیتن و شیرهتێن باش ل مللهتێ خوه كرینه وهكى عامووس ئهوێ جهنگ ل سهر كاهنێن ئایین ب خوه بكاردئینا و بازرگانى پێ دكر، و ئهشعیا ئهوێ كار بۆ نههێلانا زۆردارى و چیناتیێ كرى. د دووڤ دا جوهى تووشى شكهستنێن مهزن بوون ل سهر دهستێ مسرى و ئاشۆریان و وان شیا جوهیان ژ فهلهستینێ دهربێخن پاش شاهێ فارسان كۆرۆشى زڤڕاندن. دیسا عهزرا (عوزێر) سیستهمهكێ ئاینى (شریعهت) بۆ جوهیان دانا كو ژ وان بهرپهران هاتبوو وهرگرتن یێن بۆ مووسا (پێغهمبهر) هاتین، ژ وان ژى دههـ راسپاردهیێن ناڤدار د ڕهوشتی دا، و تهوراتێ یان سهردهمێ كهڤن چهندین سفر وههلبهست ڤهگرتینه و یا ژ ههمیان ناڤدارتر مهزمورێن بۆ داود (پێغهمبهر) دهێنه ڤهگهڕاندن. ئهو مهزمۆر بۆ هندهك ڤهكۆلهر و نڤیسهران دهێنه ڤهگهڕاندن ژبهركو د ههلبهست و پێگۆتنان دئاڤسن و بێهنا مللهتێن ئهفریقى ژێ دهێت و دبیت بنهمایێ وان مسرى بیت، ئێك ژ وان دهقان دبێژیت: ئهز یا ڕهشم بهلێ یا جوانم. وێنێ ته ئهڤیندارێ من ل ناڤ مهمكێن من خوهیا دبیت. تو یا جوانى ئهڤیندارا من. چاڤێن ته دو كوترن.
• گریك و رۆمان
گریكان شارستانیهك دانا ههتا نوكه شوونوارێن وێ ماینه، وان فهیلهسۆفێن مهزن وهك سقرات و ئهرستو و ئهفلاتوون و فیتاگۆرس پێشكێشى جیهانێ كرن، ئهمبراتۆریا وان جیهانا كهڤن ههموو ڤهگرتبوو ورۆما و ئهتینا ل بن دهستههلاتا وێ بوون و بۆ دهمێ چهند سهدسالیان دهستههلات ل ههموو جیهانێ كر ههر چهنده ئهو تووشى هندهك شۆرهش و قهیرانان بوون وهك شۆرهشا بهنهدیان ل سالا 139 بهرى زایینێ. ژلایێ خوهڤه رۆما زۆرداریهكا مهزن ل مرۆڤان دكر و ئهو وهلاتێن داگیر دكرن وێران دكرن و كهفتبوو د مهزاختن و گهندهلیهكا مهزن دا و جۆتیار و كرێكار د ناڤ دا بهرزهببوون و ل جهێ وان هندهك بهنده پهیدابوون و ل سهر نهڤیانا رۆما راهاتبوون و د ئهنجامدا چهندین ئاریشه و جهنگێن ناڤخوهیى و شۆرهش دروستبوون.
رۆما سهردهمهكێ خۆش دیت دهمێ ئهمبراتۆر ئهگستووس دهستههلات وهرگرتى كو ب مهزنترین یاسادانهر د مێژوویا وێدا دهێته نیاسین و بزاڤكر ئهمبراتۆریێ رزگاربكهت و دهستێ خوه دانیته سهر تێكدان و گهندهلیێ. لێ پشتى هۆزێن بیابانێ ل سالا 476 زایینى ب سهر رۆما دا گرتى جارهكا دى تووشى وێرانیێ بوو. پاش خۆشترین سهد سال د ههموو مێژوویا وێ دا ب سهردا هاتن، پاش شاهێن مهزن و ناڤدار وهك نیرڤان و تراجان و هادریان و ئهنتونیۆس بیۆس دهستههلات لێ كریه.
• مهسیحییهت
عیسایێ مهسیح ژ دویندهها داودێ شاه و پێغهمبهره، ئهو ل سهردهمێ ئهمبراتۆر هیرۆدس هاتیه دونیایێ، وى دهمى شام ل ژێر داگیركاریا رۆما بۆتپهرێس بوو، بۆ دهمێ پترى 300 سالان مهسیحییهت تووشى ئازاردان وزۆرداریا رۆمانى بوویه و سهرهڕایى وێ ئایینێ مهسیحى ب لهز بهلاڤبوو نهخاسم پشتى وهك ئاینهكێ جودا ژ جوهیاتیێ هاتیه بژارهكرن ودووركهفتنا دووكهفتیێن وێ ژ سیاسهتێ. ل سهدسالیا چارێ زاینى ئهمبراتورێ رۆمانى قستهنتین بۆ مهسیحى و مهسیحیهت وهك ئاینێ فهرمیێ ئهمبراتۆریا رۆمانى هاته راگههاندن، وى دهمى دێر و كاتدرائى و هزرا ئاینیا مهسیحى و ههلبهست و فهلسهفهیا ژ وێ وهرگرتى ل ههموو وهلاتى بهربهلاڤبوون.
ب بۆرینا دهمى دێر پێشكهفت و دراڤ و دهستههلاتا وێ بهرفرههبوون، و ل بهرامبهر ژى كارێن دهولهمهندبوونا دونیایێ و دروستكرنا تاكڕهویێ و خاپاندنا سیاسى و هزرا گومانێ ئهو لاوازكر، د ناڤ ئاینى دا ڕاپهڕینهكا بۆتپهرێسى یا ئهبیكۆرى یا كلاسیكى دروست بوو. ل بهرامبهر ژى چاكسازیا ئاینى د دو بنگههێن رهوشهنبیرى یێن بهێز هاتنهكرن.
• ڕاپهڕین
ڕاپهڕینا زانستى یا ئهورپى ل سهدسالیا 14 زایینى دهسپێكر وئهو بۆ ئهگهر سهردهستیا رۆژئاڤایى و شۆرهشا پیشهسازى و دهست ب سهرداگرتنا جیهانا كهڤن ههر ژ دهسپێكا سهدسالیا ههڤدێ ببیته كهتوار ولێگهریانا جیهانا نوو ولێ خوهجهـبوونێ دهسپێكر.
ژ كهسایهتیێن ناڤدارێن ڤێ قووناغێ هونهرمهندێ داهێنهر لیۆناردو دافنشى خودانێ تابلۆیێن شێوهكارى ژ وان مۆنالیزا و شیڤا دووماهیێ بوو، ئهڤ بهرههمه ب شاكارێن ناڤدارێن هونهرێ جیهانى دهێنه نیاسین ل گهل هندهك بهرههمێن دى یێن زانستى و ئهندازیارى.
ههر ل ڤێ قووناغێ رافائیلێ نیگاركێش دهێته نیاسین كو تابلۆیێن وى زیندى ب دیوارێن دێرا ڤاتیكانێ ڤه ماینه. دیسا مایكل ئهنگلو خودانێ پهیكهرێ داود (پێغهمبهر) هاتیه نیاسین و تابلۆیێن وى ل پهیى رهخنهگران ل پێشى ههموو پهیكهرێن كهڤن و نوو و لاتینى و گریكى دهێن. جارهكا دى رۆما ب هونهرمهند و فهیلهسۆف و زانایێن خوه دبیته پێشهنگا ئهورۆپا، لێ ڤێجارێ ب رێكا ڕاپهڕینا زانستى، رۆما وهكى جاران نهمایه ئهمبراتۆریهكا مهزن و خودان لهشكرهكێ مهزن، ڤێ ڕاپهڕینێ پێلهكا چاكسازیا ئایینى و پهیدابوونا پرۆتستانتیێ، دبیت رێبازا كۆمونیستى ئێك بیت ژ قهیرانێن مهسیحیهتێ و كارلێكرنێن وێ.
ژ گرنگترین پیشهنگێن چاكسازیا ئایینى قهشه هانز لۆتهر بوو ئهوێ هزرێن تێگههشتن و رهفتارا مهسیحى بۆ بهرى هزار سالان ڤهگهراندى. وى دهمى بابایێ ڤاتیكانێ لیۆ یێ دههێ بریا ردا ههموو پرتووكێن لوتهرى بهێنه سۆتن، لێ جادا ئهلمانى پشتهڤانى ل لۆتهرى كر و هۆسا بریارا بابایى چ بهایێ خوه یێ ئایینى و زانستى نهما.
ژ نیشانێن قووناغا ڕاپهڕینێ بزاڤ و كارێن زانستى یێن كۆپهرنیكۆس و ڤهدیتنێن كولۆمبۆسى و شانۆگهریێن شكسپیرى و پهیرهویا زانستى و هزرى یێن بیكۆنى بوون، ههر وهسا چاپخانا گۆتنبێرگى بوو ل سهدسالیا 15. ههتا دگههیته دهسپێكا سهدسالیا 19 و ئهڤ بهرههمه پێشكهفتنا دروستا ڕاپهڕینا ئهورۆپا بوون. تشتێ ههتا ڕاددهكى سهیر چیرۆكا شارستانیان چ ئاماژێ نادهته شارستانیا ئیسلامى و رۆلێ وێ دشارستانیێ دا و ب دروستى هاتیه پیشتگوهڤه هاتیه هاڤێتن ههر وهك وان ههبوون د مێژوویێ دا نهبیت.
* خودانێ چیرۆكا شارستانیێ ویل دیورانت هزرڤانێ ئهمریكى ل سالا 1885 ل نیۆجێرسى هاتیه دونیایێ و ل سالا 1981 وهغهركریه، پترى 50 سالێن ژیێ خو (1935 ـ 1975) بۆ ڤى بهرههمى تهرخانكرینه و نوكه دهزگههێ نوبلس بـ60 بهرگان چاپكریه.
