تـەڤـنێ پیلانگێڕیـێ
موحسن عەبدلڕەحمان
داگێركرنا (هزری – رەوشهنبیری): دهربڕینه ژ شاشمی/ وههم/ و چهسپاندنا (تیۆرا پیلانگێریێ) د ناخێ یهكهیێن ڤهمایی دا، ئهوێن ژ لایێ شارستانیڤه ب ناڤێ دهولهتێن (جیهانا سیێ) دهێنه نیاسین، (ئانكو د هزرا مهدایه كو ههردهم پیلانهك دژی مه یا دهێته رستن). ئهڤه پتر ب شێوهیهكێ زارهكی ل دیوانخانه و د فیسبۆكی دا دهێته ڤهگێڕان و یا بهربهلاڤه و ب تایبهت ل سهر زارێ كهسانێن سهر ب رێكخستن و لایهنگرێن رهوتێ ئیسلامهویڤه، دهمێ دبێژین: (جیهانا رۆژئاڤایا فهله دژی مللهتێ كورده و ئهو بۆ دامهزراندنا دهولهتا كوردی رێگره، ئهڤ ههلوەسته هێژ تۆلڤهكرنه ژ سهلاحهددینی و لهشكرێ كوردان، چنكو ئهو د شهرێ خاچههلگراندا شكاندن و ژ ئۆرشهلیمێ دهرئێخستن و، چیڤانۆكا دانانا پاپای بۆ خاچا خۆ ل سهر نهخشهیێ كوردستانێ و گۆتنا وی: «كوردستانێ بكهنه چار پارچه كو چو جار كورد خۆ لێكنهدهنهڤه«! ئانكو گهلی كوردان ژ داگیركهرێن ترك و ئهرهب و فارسێن موسلمان تووڕهنهبن و كینێ ژێ ههلنهگرن، چنكو ههوه دچهوسینن و ژناڤدبهن، چنكو بێگۆننههن و گۆنههبارێ راستهقینه ئهورۆپا فهلهیه! لێ د راستیدا ههكه رۆژئاڤا هۆسا ساویلكانه هزركربا، بڕیارا (688) یا هێلا 36 یا دژهفرینی نهددا و جەژنا پیرۆزە نەورۆزی بۆ لێدانا ئیراقی بەلنەدبژارد، دیسا ئهگهر ب هشێ تۆلڤهكرنێ نهبهرژهوهندییان هزركربا، یا فهرتر ژناڤبرنا تركایه ژبهر وان تاوانێن ب سهدان سالان دژی ئهورۆپییان ئهنجامداین، دهمی ئوسمانیا ب سهر رۆژههلاتی ئهورۆپادا گرتی، و ئێك ژ پیرۆزترین باژێرێن وان (قوستهنتینیێ – ستانبول) هێژ د دهستی تركادایه، بهرۆڤاژی ئهورۆپی ژ كورد و موسلمانان پتر رێزێ ل كهساتییا سهلاحهدینی دگرن، سهرباری سهركهفتنێن ویێن لەشكری ل سهر خاچههلگران لێ ناڤدارییا وی ژ دادپەروەری و هەلوەستێن وی یێن مرۆڤینی بوویه، رۆژهەلاتناس ستانلی پۆل دبێژیت :»خەلك كۆمبووینە ل سەر وێ چەندێ كو سەلاحەددین د رەوشتێ خۆدا نموونەیێ دەگمەنە» سەلاحەددین ب دادپەروەری و لێبوردەیا خۆ ئەو بدەستڤەئینا یا ب شیری بدەستڤەنەئینای، ئەڤێ تچرچل هاندا بێژیت: «ئەو ژ مەزنترین شاهێن جیهانییە» و نڤێسەرێ ئینگلیز بێژیت:» ئەو مەزنتری زەلامە ل سەر رویێ ئەردی» سەلاحەدینی رێك دا جوهیا ڤەگەڕن ئورشەلیمێ پشتی فەلا ژێ دەرئێخستین (صالح: موقع الجزیرە، 17/6/2019)
تاكو دانتی (1256- 1321ز) د داستانا (كۆمیدیا خودایی) دا ژ ناڤ ههمی مهزن و ناڤدارێن رۆژههلاتی و موسلمانان تنێ لدور سولتان سهلاحهدینی ب باشی نڤێسییه، دایهنیاسین و ل گهل مهزنان دانایه و رێزلێگرتییه، ( و ژ ئالییهكیڤه من دیت سهلاحهدین ب تنێیه، و گاڤا من چاڤێ خۆ بلندكری، من مامۆستا دیت، دگهل كۆمهكا فهیلهسوفان یێ روونشتیبوو، ههمیا رك لێ دنێری و ههمیا شكۆمهندكر، و ل ڤێره من ههرئێك ژ سوكرات و پلاتوی دیتن …) ههر وهسا گۆڤارا (TIME) ل 31/3/1999ێ ژمارهكا تایبهت ب كهساتیێن مهزن و ناڤدارێن هزارا دوویێ دهرئێخستییه، كو تێدا سولتان سهلاحهدین موسلمانێ ئێكانهبوو. (صحیفه الرأی – https://alrai.com). ئهڤه دسهلـمینیت كو ئهو گۆتن تنێ بۆ پنیكرنا تاوانێن ههر سێ مللهتێن داگێركهرێن كوردستانێنه!
لهورا داگێركرنا (هزری – رهۆشهنبیری) بهری داگێركرنا ئابووری و لهشكری دهێت، ئانكو ب درێژیا مێژوویا مرۆڤینیێ ب سهرداگرتنا رهۆشهنبیری و هزری ژ مهترسیدارترین ئاریشهیێن ب سهرداگرتنێ (غزو)یێیه، ئهوژی چنكو بۆ مهودایێن دومدرێژ زیان و شینوارێن وێ ڤهدكێشن، تاكو ئهو ژ داگێركرنا ئاكنجیبكرنێ (استیگان) زیانبهخشتره، چنكو ههمبهر كریارا ب سهرداگرتنێ ڤهژهن و دژكار رووددهت، وهكو بهرسینكگرتنا خاچههلگران و بهرهنگاربوونا ب سهرداگرتنا مهگول و تهتهران و كولیالزما بریتانی و فرهنسی ل كیشوهرێ ئهمریكا و ئهفریكا و باشورێ رۆژههلاتێ ئاسیا.. ئانكو ب سهرداگرتنا (هزری – رهۆشهنبیری) تالانكرنهكا راستهقینهیه سهرباری نهبوونا دوژمنهكێ بهرجهسته و راستهوخۆ.
«كۆمكوژیا جهستهیی دشێین ب ( كۆمكوژیا سۆر) ناڤبكهین، ئهو ژناڤبرنا جهستهییه، لێ جۆرهكێ خراپتر یێ كۆمكوژیێ ههیه، كو دشێین ب (كۆمكوژیا سپی) ناڤبكهین، ئهوژی كۆمكۆژی ب رێكا بهۆژاندنێ، ئانكو دهروونییه یه« (كویڤنن: 2017، 12) ب سهرداگرتنا كولتۆری ئانكو سها ئهنفالێ ئهو كلیله بۆ داگیركرنا بێی بهرهنگاری، قڕكرنا بێی شهر.
«لایهنهك نهشێت تنێ ب هێزێ دهستههلاتداریا خۆ یا هزری ل سهر لایهنهكێ دی ب سهپینیت، لهورا د دهربازكرن و گههاندنا هێزا خۆدا پشتبهستنێ ل سهر هێزهكا دی یا مهزنتر، كو هێزهكا خۆدان بۆیاغهك زهنی و شاشمی دكهت، كو خۆدان پلهیهكا پیرۆزیێیه، دا بشێت جوره رهوایهكێ بدهت دهستههلاتا خۆ ل سهر لایهنێن ههڤڕك و وان ملكهچی خۆ بكهت». (الخاقانی: 2019، 23) ئهڤه گهلهك د لایهنێ دینی و باوهرییاندا بهرچاڤدبیت! ل ناڤ كوردان (ئاغا و مەلا) ئەڤ رۆلە گیڕایە و بەردەوامە، لهورا ههر ژ گهڤندا ههڤژینییهكا كاسولوكی د ناڤبهرا دینی و دهستههلاتێدا ههیه.
ئانكو دژواری پشكهكه ژ پێكهاتهیێ ڤێ ههبوونا زیندی، رهێن وێ كویر ڤهدگهڕنه پهیدابوونا ههبوونێ د ڤێ ئهختهرێدا، لدویڤ ئهفسانه و ڤهگێڕانێن دی كو هابیل و قایین دوو كهسێن ئێكێ ل سهر ڤێ ئهختهرا بهرفرههـ ههڤڕكی كری، وهكو دوو نموونهیێن ههڤدژ و ئێكهم تاوانا گۆشتنێیه، قوربانی هابیل ئهو مرۆڤێ چاكێ ئاشتیخوازێ چ دووندههـ لپهی خۆ نههێلای، لێ كوژهكێ تاوانبار قایین دووندههـ لدویڤ خۆ هێلا و زێدهبوون، كو ئهم پشكهك بهردهوامین ژ وی تاوانباری. (حسن الخاقانی: 2019، 27) ئانكو مان بۆ یێ بهێزتر و گۆنجایتره!
راستیا مه یا تال ئهوه كو رهۆشهنبیریا مه یا دهمجهی (زمكانی) یا ههڤچهرخ نموونهیا دویڤهلانكیا رهۆشهنبیرییه، كو دهرئهنجامێ وێ كهربوونهكا خۆیهتییه (استحمار ژاتی)! چ شهرمزارییه فێرخوازێن كورد و پتریا ههرهپترا نڤێسهرێن كورد و ئهكادیمیێن هلگرێن باوهرنامهیێن بلند، لدویڤ وێژه و زمانێن داگیركهران دبهزن و شانازیێ پێدكەن، وێژهیا خۆ ب زمانی زیندانكهرێ هزر و روومهتا خۆ دنڤێسن و، مللهتی فێری دویڤهلانكی و راهێلانا كهڤلێ نهتهوهیێ دكهن.
دهستههلاتا كوردی چ حزبی، هۆزهكی، دینی (كارگێری، ئاغا، مهلا) دیماگوجیێ پهیرهودكهن، ژبو كب و بێدهنگكرنا خۆیهتی، د ههمان دهمدا گهل د لێگهڕیانێدایه ژبو دهركهفتنێ ژ ڤێ تهنگاڤیێ و ڤهدیتنا ئامرازێن خۆراگری و ههڤڕكیا یێ بهرامبهر، وهكو مالباتا بهدرخانییان و خهلیلێ خیالی و رهحمیێ ههكاری و ههلبهستێن خانی، حاجی قادرێ كویی، جگهرخوین، قانع، دلدار…، ب مهبهستا ڤهگۆهاستنا جڤاكێ كوردی ژ شكهستنان بۆ سهركهفتنان و تاكی ژ پێكهاتیهكێ بهرخۆر بۆ پێكهاتهكێ بهرههمهێنهر، ههروهسا كویر و بهرفرههكرنا هشیارییا جڤاكی ب پهروهردهیا نهتهوهیی، گۆهارتنا گرێیا خۆ كێمدیتنێ ب خۆ شانازیێ و، ژێیاتی بۆ ئاخێ و ڤهبوون ل سهر كهلتور و پێكهاتێن دی یێن كوردستانێ.
كەساتیێن رەوشەنهزر ههر داكوكیكریه كو ئهگهر یێ دی گهلهك ئامرازێن ب سهرداگرتنێ ههبن، پرۆژهیێن پیلانگیریێن ئاراستهكری ههبن، ل ههنبهر مه ڤێیانا مان و هێزا ههڤڕكیێ و حهزا سهركهفتنێ و هەلاتگەریا گیانی ههیه، لێ ههر ل دهستپێك و داویێ چارهنڤیس ل سهر مه دمینیت، چنكو ئهم كورد.. نه ئهو یاریكهرێن ئێكێینه، بهلكو جۆداهییهكا مهزن د ناڤبهرا یاریكرنا وان ب سێ پهركان؛ و بلۆككرنا مه بو نۆت و حهفت پهركێن دی ههیه!
ژێـدەر:ـ
حسن الخاقانی، العنف الثقافی، سلسه دراسات فكریه، بیروت لبنان، 2019.
كریستینا كویڤنن، الكورد امه الابادات الجماعیه، و. حسین محمود، مركز القاهره للداراسات الكوردیه، 2017.
صحیفه الرأی – https://alrai.com).
صالح: موقع الجزيرة، 17/6/2019
