بیرۆكا ڕاسیزمێ (ڕەگەزپـەرستی) و ئەنجامێن وێ
سەلاح بەیتولا ئاكرەیی
ل دەستپێكێ دخوازم ئاماژێ ب بیرا ڕەگەزپەرستی یان ڕاسیزمێ بكەم. ڕاسیزم پێكهاتیە ژ بیرۆكەیەكێ كو ڕەگەزێن جودا جودا ژ گەلەك ڕوویان ڤە ژ ئێك جودانە، ئەڤ جوداهی یە ژی ئەگەرێ دروستبوونا كێشە و گرفتانە ژ لایێ نە ئێكسانی و كەلتووری و دیرۆكی ڤە د ناڤ جڤاكان دا ب شێوەیەكێ گشتی. ل سەر ئاستێ مرۆڤایەتیێ، شارستانیەتان بیرۆكەیا ڕاسیزمێ یان ڕەگەزپەرستیێ د چەرخێ نۆزدێ و بیستێ دا وەك ئایدۆلۆژیایەكا سیاسی و جڤاكی سەرهەلدایە و كارڤەدانێن مەزن ل دویڤ خۆ ئینانە. بۆ هندێ كو ئەم ژ بیرۆكەیا ڕاسیزمێ بگەهین وەك چەمك، پێتڤیە د پانتایەكا جوگرافی، دیرۆكی، ئایدۆلۆژی و ئابووری (ئێكۆنۆمی) دا شلۆڤە بكەین، ژبەر كو بیرا ڕەگەزپەرستیێ ژ قۆناغەكێ بۆ ئێكەكا دی و ژ وڵاتەكی بۆ وڵاتەكێ دی جوداهی یا هەی. بۆ میناك، د چەرخێ شانزدێ زایینی دا ل وڵاتێ بەریتانیا، ب ئەگەرێ دەستپێكرنا بازرگانیكرنێ ب كۆیلان، چەمكێ ڕەگەزی بوو ب چەمكەكێ ئێكۆنۆمی، واتە مانا و واتایەكا ئابووری ب خۆ ڤە گرت بوو، هەروەسا ژ ڕوویێ دیرۆكی ڤە، د درێژاهیا چەرخێ 17ێ زایینی دا ڕەهەندەكێ دیرۆكی وەرگرت. چونكی هندەك ژ ئینگلێزان كو بنەچەیێ وان ژ ڕەگەزێ ئەلمانی بوو، بابەتێ ڕاسیزمێ ئازڕاند، چونكی ب ئەگەرێ دەستدرێژیكرنا نۆرماندان بۆ سەر ساكسۆنان د چەرخێ 11ێ زایینی دا، ببوو ئەگەرێ زالبوونا ڕەگەزەكێ بێگانە ب سەر ساكسۆنان دا .هەروەسا د دوماهیا چەرخێ هەژدێ و دەستپێكا چەرخێ نۆزدێ دا ل ئەوروپا و ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكا، دەڤۆكێ ڕەگەزی ڕەهەندەكێ فیزیكی ب خۆ ڤە دگریت، ب ڤی شێوەیەیە: ڕەشپێست وەك ڕەگەزەكێ سادە و كێم (سوك) هاتنە سەیركرن و ئەڤێ چەندێ و ڕاسیزمێ گەلەك ڕەهەندێن دی ب خۆ ڤە گرتن، كو هەتا ئەڤڕۆ ژی بیرۆكەیا ڕەگەزپەرستیێ ژ لایێ پڕاكتیكی ڤە دهێتە بجهئینان ب سەر نەتەوە و ئایین و زمانێن جودا دا، و مرۆڤایەتیێ ب گشتی باجەكا گران دایە د بن سێبەرا بیرۆكەیا ڕاسیزما زال د ناڤ دەولەتان دا، ژبلی وێرانی و كاولكارییا ماددی، مەعنەوی و مرۆڤی، چو تشتێن دی ل دویڤ خۆ نەئیناینە. سەبارەت دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤین ژی، بیرا ڕەگەزپەرستیێ زال بوویە و زالە، و نۆخبێن سیاسی یێن دەستەلاتدار هەلگرێن ئەقلیەتەكا سیاسی یا ڕاسیزمانەنە و وەك دەولەت-نەتەوەیا سەردەست حوكمرانیێ دكەن دژی كێمەنەتەوەیێن دی یێن ژبلی خۆ. ئەگەر لاپەرێن دیرۆكا دەڤەرا خۆ هەلدەین، بۆ میناك چو نەمایە نەكەن بۆ ژناڤبرنا نەتەوا كورد و ژێبرنا خاك و زمان و كەلتوورێ وێ، واتە ژێبرنا هەر تشتەكێ كو دەربرینێ ژ ناسنامەیا نەتەوەیی یا كورد بكەت، لەوما ڕۆژهەلاتا ناڤین د درێژاهیا قۆناغان دا د ناڤ ئاژاوە، ئاشۆب، خوینڕشتن و كاولكاریان دا دەرباز بوویە هەتا ئەڤڕۆ. د دوماهیا گوتارا خۆ دا، پێتڤی یە بێژین هەتا بیرا ڕەگەزپەرستیێ، واتە بیرۆكەیا ڕاسیزمێ، زال بیت د ناڤ ئەقلیەتا نۆخبەیا سیاسی یا دەولەتێن دەڤەرێ دا، ئەم كورد وەك نەتەوەیەكا جودا ژ عەرەب، تورك و فارس، چارەنڤیسێ كورد و كێمەنەتەوەیێن دی ژی دێ هەر د بن هەرەشە و مەترسیێ دا مینیت، و نموونە ژی گەلەكن و پێدڤی ب بەحسكرنێ ناكەت.
