مەتـرسیەكـا مـەزن ل سـەر هـەرێما كـوردستانێ هەیە
مەهدی ئەحمەد سلێمان
رێڤەبەریا گشتی یا بەرهنگاریا ماددێن هۆشبەر ل هەرێما كوردستانێ؛ ئامارێن سالا بۆری بەلاڤكرن، كو ب راستی ئامارێن مەزن ومەترسیدارن بۆ سەر ئاساییشا نەتەوەیی یا هەرێمێ، ئەگەر زوی و دەملدەست و ب توندی روی ب روی نەبین؛ دێ بۆ داهاتی و پاشەرۆژێ زیانا وان ژ یا چەكداری و لەشكری وێرانتر و مەترسیدارتر بیت، ئەگەر ب ڤی شێوازی یا بەردەوام بیت؛ جهێ ڤان تاوانباران ل چاكسازیا ناكەت.
لدویڤ ئامارێن رێكخراوا نەتەوێن ئێكگرتی بۆ بەرهنگاریا ماددێن هۆشبەر؛ ل سالا 1991 هیچ حالەتەكێ بكارئینان و بازرگانیكرن ب ماددێن هۆشبەر ل هەرێما كوردستانێ نەهاتیە تۆماركرن و نەبوویە، ئەڤ چەندە یا بەردەوام بوو هەتا سالا 2003، بەلێ د نوكەدا یا بوویە هەرێمەكا بكارئینان و بازرگانیكرنێ، زێدەباری وێ چەندێ یا بوویە ویستگەهكا ترانزێتێ بۆ ماددێن هۆشبەر، ئامار و داتایێن بكارئینان و بازرگانیكرنا ب ماددێن هۆشبەر د زێدەبوونێ دایە، ئەگەر چارەسەریەكا ریشەیی و بنبڕ بۆ نە هێتەكرن؛ دێ بیتە مەترسیەكا مەزن بۆ سەر ئاساییشا گشتی ل هەرێما كوردستانێ.
بكارئینان و بەلاڤبوونا ماددێن هۆشبەر بۆ چەند ئەگەران ڤەگەدگەریت وەك بێكاری و بێ پلانیا حوكمەتێ بۆ گەنجان، خرابیا پەروەردەیا خێزانی و بكارئینانا توندوتیژیێ و ژێكڤەبوونا ژن و مێران، رۆلێ نەرێنی یێ دەزگەهێن میدیایی و تۆڕێن جڤاكی، لاوازی و نەشارازاهییا هندەك دەزگەهێن پۆلیس و ئێمناهیێ، نەسەقامگیریا سیاسی یا بەردەوام، لاوازی و نەكۆنترۆلكرنا دەروازە و خالێن سنووری، بەلاڤەبوونا كافیتێریا و یانەیێن شەڤان و نەبوونا هشیاریێ د بیاڤێ خرابی و كاریگەریا ماددەیێن هۆشبەر ل سەر جڤاكی و گەلەكێن دی.
بێگومان مەترسیێن بازرگانی و بكارئینانا ماددەیێن هۆشبەر دزۆرن، كارتێكرنێ لسەر دەروون و لەش و میشكێ مرۆڤی دكەن، ژبلی وێ چەندێ كو زیانەكا مەزنا ئابووری هەیە و رێژەكا زۆر ژ سەرمایەی دچیتە ژ دەرڤە و بێ سوود، زێدەباری وێ چەندێ كو د ئەنجام دا كاریگەریێ ل سەر جڤاكێ دكەن، مەترسیا هەرە مەزن ئەوە كو دێ بیتە ئەگەرێ دەركەفتن و پەیدابوونا مافیایا ماددێن هۆشبەر.
ل دویڤ ئامارێن ژلایێ رێڤەبەریا گشتی یا بەرهنگاریا ماددەیێن هۆشبەر ڤە ل هەرێما كوردستانێ ل رۆژا 29/1/2026 هاتینە راگەهاندن، ل سالا بۆری (1708) تۆمەتبارێن بكارئینان و بازرگانیكرنا ماددەیێن هۆشبەر ل هەرێما كوردستانێ هاتینە دەستەسەركرن، هەروەسا دەست ب سەر (1575) كیلۆیێن ماددێن هۆشبەردا هاتیە گرتن ژ جۆرێن كریستال و حەبێن كەپتاگۆن.
مەترسیا هەرە مەزن ئەوە ژ سەرجەمێ وان (1708) كەسێن تۆمەتبار رێژەكا ئێكجار مەزن بازرگانن، كو (1034) كەس ژ وان بازرگانیێ ب ماددێن هۆشبەر كریە و ژ وان ژی (13) گەورە بازرگانێن ماددێن هۆشبەرن و یێن دی ئانكو (674) كەس ژی بكارهێنەرێن ماددێن هۆشبەرن، ئەڤە و ژبلی دەست بسەرداگرتن و ژناڤبرنا زێدەتر ژ (1356) كیلۆیێن ماددێن هۆشبەرێن جۆرا وجۆر و ئێكلاكرنا (1297) دۆسەیێن ماددێن هۆشبەر ل دادگەهان.
سەبارەت ژیێ كەسێن هاتینە دەستەسەركرن ژ بازرگان و بكارهێنەرێن ماددێن هۆشبەر؛ تەمەنێن جۆراوجۆرن كو د ناڤدا هەنە، د بن ژیێ هەژدە سالیێ دا ورێژەكا ئافرەتا ژی د ناڤ دا هەنە.
بازرگان و بكارهێنەرێن ماددەیێن هۆشبەر نەبتنێ ڤێ تاوانێ ئەنجامددەن، بەلكو ئەڤ تاوانە دبیتە ئەگەرێ ئەنجامدانا هندەك تاوانێن دی وەك تاوانا هەلگرتنا چەكێ بێ مولەت، توندوتیژیا خێزانی، تاوانا دزیێ و سەرپێچیێن هاتن و چوونێ.
ئەرێ چ بێتەكرن ژبۆ بەرگریكرن و رێگریكرن ژ ڤێ مەترسیا مەزن یا ل سەر جڤاكا مە:
* پەرلەمان ب ئەركێ خۆ راببیت و چاڤدێریا جێبەجێكرنا قانوونا بەرهنگاریا ماددەیێن هۆشبەر و دەزگەهێن جێبەجێكرنێ و دادوەری بكەت و داواكارێ گشتی ب رۆلێ خۆ رابیت و پێداگیر بیت ل سەر جێبەجێكرنا یاسا ژمارە (1) یا سالا 2020.
* بازرگانێن ماددێن هۆشبەر ب ئاشكرا بێنە سزادان و بێی گیرۆبوون وێنە و ناڤێن وان بێنە بەلاڤكرن و دەست ب سەر مال و مولكێ وان دا بهێتە گرتن و هیچ پشتەڤانی لێ نەهێتەكرن ژ لایەنێن سیاسی.
* هەردو وەزارەتێن پەروەردێ و خواندنا بلند ب رۆلێ خۆ راببن ل ناڤەندێن خواندنێ و پانێل و سمینار و ڤەكۆلینێن زانستی یێن مەیدانی ئەنجامدەن بۆ زانینا ئەگەرێن زێدەبوون و بكارئینانا مادێن هۆشبەر و ڤەدیتنا چارەسەریان.
* وەزارەتا ساخلەمیێ و سەندیكا دەرمانسازان چاڤدێریەكا توند بێخنە سەر كۆمپانیێن دەرمانان و دەرمانخانەیان.
* چاڤدێریانەیێن شەڤێ و كافیتریا و كەلوپەلێن دئێنە بكارئینان وەك نارگیلە و تویتن.
* وەزارەتا ئەوقافێ ب رۆلێ خۆ رابیت و مامۆستایێن ئایینی ئاگەهدار كەن ل سەر رەوشا مادێن هۆشبەر و داتا و مەترسیێن وان ل سەر مینبەرێن مزگەفتان بۆ خەلكی بەرچاڤ بكەن.
* میدیا و دەزگەهێن راگەهاندنێ بەرنامە و راپۆرتان ل دۆر مەترسیێن ماددێن هۆشبەر بەلاڤە بكەن و خەلكی ل سەر مەترسی و زیانێن ماددێن هۆشبەر هشیاركەن، ژلایێ دەروونی و جەستەیی وساخلەمی و جڤاكی و ئایینی و ئابۆری ڤە.
* بهێزكرنا چاڤدێریێ ل خالێن سنووری و دانانا كەسێن شارەزا و بسپۆر ل ڤان خالان و بكارئینانا تەكنولوجیا سەردەم و هەماهەنگی و هەڤكاریا نێڤدەولی د ڤی واری دا.
چارەسەركرنا بێكاریێ و پەیداكرنا دەلیڤەیێن كاری بۆ گەنجان.
* ڤەكرنا سەنتەرێن چارەسەریێ بۆ ئالۆدەبۆیان و چارەسەركرنا قوربانیان ژ لایێ دەروونی، جەستەیی ڤە ب رێیا كەسانێن بسپۆر.
* خەلاتكرنا وان كەسێن زانیاریان ددەنە دەزگەهێن ئێمناهیێ ل سەر كەسێن بازرگانیێ ب ماددێن هۆشبەر دكەن.
* پشتگیریا خێزانێ ل كەسێن ئالۆدەبووی د مالێ دا و خۆ لێ بكەنە خۆدان نەهێتە پشتگوه هاڤێتن.
ئەڤ ئامار و داتایە وێ چەندێ نیشاددەن كاریگەریا ماددێن هۆشبەر مەترسیەكا وێرانكەرە ل سەر تاك و جڤاكێ؛ هەرێما كوردستانێ ئێكە ژ ئارمانجێن سەرەكی یێن ئاساییشا نەتەوەیی و بەرقراربوونا ئاساییشا تاكی و جڤاكێ یە، لەوما فەرە حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بۆ كونترۆلكرنا ئاساییشا جڤاكێ كار ل سەر ڤی كەیسی بكەت ب رێكارێن جۆراوجۆر؛ دا كو رێگریێ ل كارئینان و بازرگانیكرنا ماددێن هۆشبەر بكەت.
