دەستهەلاتێن سەرۆك كۆمارێ ئیراقا فیدرال
كاوار حەمید باڤی
2 ــــ 2
رازیبوون ل سەر بالیۆزان
ل دویڤ بڕگەیا شەشێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار ڕازەمەندیێ ل سەر بالیۆزێن ئیراقێ ل دەولەتێن دی ددەت، بەلێ پشتی حوكمەت ناڤان پێشنیار دكەت و سەرۆك كۆمار نەشێت چ بالیۆزان رەت بكەتن، ژبەركو ب شێوەیەكێ گشتی وەزارەتا دەرڤە و حوكمەت ل سەر ناڤێ بالیۆزی رازی دبیت و بتنێ سەرۆك كۆمار ئیمزایێ ل سەر فەرمیكرنا كارێ بالیۆزی دكەت.
دەركرنا مەرسۆمێن كۆماری و پەسەندكرنا دامەزراندنا پلەدارێن بلند د دەولەتێ دا.
ل دویڤ بڕگەیا حەفتێ ژ بەندێ (٧٣) ژ دەستووری؛ ئاماژە ب مەرسۆما كۆماری بلندترین جۆرێ فەرمانێن كارگێری یە و سیادی یە د دەولەتێ دا ددەت، بریارەكا فەرمی یە بۆ بجهئینانا تشتەكێ دیاركری كو دەستووری یان یاسایێ دەستهەلات دایە سەرۆك كۆماری دەربكەت، وەكی مەرسۆمێ دەستپێكرنا ئێكەم روینشتنا پەرلەمانی، مەرسۆمێ دامەزراندنا سەرۆك ئەركانی و جێگرێن وی و فەرماندەیێن فرقەیان، مەرسۆمێن دانانا دادوەران، مەرسۆمێن دانانا بالیۆزێن ئیراقێ، مەرسۆمێ لێبۆرینا تایبەت، مەرسۆمێ دیاركرنا رۆژا هەلبژارتنان…هتد، بەلێ پڕانیان ئەڤان مەرسۆمان مەرجدارن كو لایەنەكێ دی ژ دەستهەلات هەڤپشكە یان پێشنیارێ دكەت.
ئیمزاكرن و پەسەندكرنا سزایێ سێدارەدانێ ل سەر تاوانباران
ل دویڤ بڕگەیا هەشتێ ژ بەندێ (٧٣) ژ دەستووری، سزایێ سێدارەدانێ ل ئیراقێ ناهێتە جێبەجێكرن؛ ئەگەر سەرۆك كۆمار مەرسۆمەكا تایبەت بۆ بجهئینانێ ئیمزا نەكەت، بەلێ پێدڤییە ئەو سزایێ یاسایی ل دادگەهێن بسپۆر دەركەفت بیت، بەلێ سەرۆك كۆمار دشێت ئیمزا نەكەت و دێ تاوانبار ل زیندانێ مینیت، هەر چەندە ئەڤە ب خۆ ژی دبیتە رەڤین ژ یاسایی كو پێدڤییە ئیمزا بكەت، بەلێ پڕانیا سەرۆكان ئیمزا ناكەت.
فەرماندەیێ گشتی یێ هێزێن چەكدار بۆ مەرەمێن تەشریفاتی و هەلكەفتان
ل دویڤ بڕگەیا هەشتێ ژ بەندێ (٧٣) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار (فەرماندەیێ بلند یێ هێزێن چەكدارە بۆ مەبەستێن تەشریفاتی و نیشتمانی) ئانكو ب شێوەیەكێ پروتۆكی و سمیبۆلی یە د رێورەسمێن مانۆرەیێن سەربازی دا، بەروڤاژی سەرۆك وەزیر ب كریار (فەرماندەیێ گشتی یێ هێزێن چەكدار) ئانكو یێ ڕاستەقینەیە و هەمی هێز د دەستێن وی دایە.
ڕاسپاردنا بەربژارێ كوتلەیا (هەرە مەزن) بۆ پێكئینانا كابینەیا نوی یا حوكمەتێ.
لـ دویڤ بڕگەیا ئێكێ ژ بەندێ (٧٦) یێ دەستووری سەرۆك كۆمارێ كەڤن؛ دێ بانگەشەیا ئێكەم روینشتنا پەرلەمانی كەت، پشتی دروینن د چەند روینشتنەكان دا دێ سەرۆك كۆمارێ نوی هێتە هەلبژارتن و سەرۆك كۆمار د ماوەیێ ١٥ رۆژان دا ژ رۆژا هەلبژارتنان خۆ دێ كاندید یان بەربژێرێ مەزنترین كوتلەیا یان فیدراكسیۆنا (هەرە مەزن) یا پەرلەمانی ڕاسپێریت بۆ پێكئینانا كابینەیا نوی یا حوكمەتێ پشتی ئەنجامدانا هەلبژارتنان و پەسەندكرنا ئەنجامان، ئانكو سەرۆك یێ پابەندە ب فیدراكسیۆنا ژ هەمیان مەزنتر و سەرۆك كۆمار نەشێت هەر كەسەكێ وی بڤێت ڕاسپێریت بۆ پێكهئینانا حوكمەتا نوی، ل ڤێرە سەرۆك كۆمار دبیتە بتنێ دەرازینك یان ناڤبەندیەكا یاسایی بۆ گەهاندنا سەرۆك وەزیرانی بۆ دەستهەلاتێ، (پڕانیا جاران هەر چار سالان جارەكێ د خۆلا سەرۆك كۆماری دا ئەڤ دەستهەلاتە دهێتە بكارئینان).
دادگەها فیدڕالی ب شرۆڤەیێن خۆ، ڕۆڵێ سەرۆك كۆماری د ئەڤێ پرسێ دا كێم كریە و زێدەتر وەكی نامەبەرەكی دهێتە دیتن، ژبەركو بتنێ دڤێت ناڤێ بەربژارێ حزبان ڕابگەهینیت، نەكو بهەلبژێریت.
برێڤەبرنا دەستهەلاتێن سەرۆك وەزیران ل دەمێ پۆستێ ڤالا
لـ دویڤ بەندێ (٨١) یێ دەستووری ئەگەر پۆستێ سەرۆك وەزیران ب هەر ئەگەرەكێ (وەك دەست ژ كاركێشان یان مرنێ) چۆل بوو، سەرۆك كۆمار دێ جهێ وی گریت و دەستهەلاتێن وی بۆ ماوەیێ (١٥) ڕۆژان برێڤەبەت، هەتا كەسەكێ نوو دهێتە ڕاسپاردن بۆ پێكئینانا كابینەكا نوی یا حوكمەتێ.
پێشنیاركرنا ڕاستڤەكرنا دەستووری
ل دویڤ بەندێ (١٢٦) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار و جڤاتا وەزیران و (١/٥) یا ئەندامێن پەرلەمانی مافێ پێشنیاركرنا ڕاستڤەكرنا بەندێن دەستووری هەیە، و پشتی هەمی ڕێكارێن خۆ یێن ڕاستڤەكرنێ وەردگریت كو دوماهی پێنگاڤ ژی د ماوەیێ حەفت رۆژان دا پێدڤی ب ئیمزا پەسەندكرنێ سەرۆك كۆماری هەیە.
ل دویڤ بەندێ (١٣٨) دەستوور باس ل جڤاتا سەرۆكایەتیا كۆماری دكەت و ل وێرە ژی گەلەك جاران باس ل دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری دكەت بۆ بجه ئینانێ ژلایێ سەرۆكایەتیا جڤاتا سەرۆكایەتیا كۆمارێ ڤە و ئەڤە ژی هەتا ڕادەیەكی هندەك ژ ئەوان دەستهەلاتان ب دەستەیا سەرۆكایەتێێ ددەتن كو پێكدهێن ژ (سەرۆك كۆماری و جێگرێن وی كو پڕانیا جاران دو جێگرن و ل خۆلا بۆری سێ جێگر بوون)، كو ل دویڤ بڕگەیا دووێ بەندێ (٦٩) ئاماژە ب هەبوونا ئێك جێگر یان زێدەتر كریە، و ئەڤە ژی ئێك ژ ئاستەنگانە، ژبەركو ل دویڤ یاسایێ هندەك بڕیاران پێدڤی ب رازەمەندیا دەستەیا سەرۆكایەتیا كۆماری هەیە، ئانكو سەرۆك كۆماری و هەر سێ جێگرێن وی و ئەڤە ژی هەتا ڕادەیەكێ مەزن دەستهەلاتێن وی كێم دكەت و ئەوێ ئازادی یا بڕیاردانێ بۆ سەرۆكی ناهێلیت.
ب گشتی گەلەك ژ دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری پێدڤی ب هەڤپشكی و ڕازەمەندی و پێشنیارێن سەرۆك وەزیران هەیە وەكی (لێبۆرینا تایبەت، خەلاتكرن و بەخشینا مەدالیێ، پێدانا پلەیێن بەرپرسێن بلند یێن لەشكری، دانانا بالیۆزێن وەلاتی…هتد)، ئانكو بێ ڕازیبوونا سەرۆك وەزیری و حوكمەتێ سەرۆك كۆمار نەشێت بڕیارێن ستراتیژی بدەت، بەلێ پۆستێ سەرۆك كۆماری ل ئیراقێ پتر پۆستەكێ مەعنەوی و دیپلۆماسی یە هەتا كو پۆستەكێ بجهئینانێ بیت، هێزا وی یا سەرەكی د ناڤبەینكاریێ و ئارامكرنا ڕەوشا سیاسی دایە، نەكو د دەرئیخستنا بڕیارێن ئیداری دا، بەلێ د ڕاستی دا سەرۆك وەزیران دینەمۆیێ بڕیارێ یە و سەرۆك كۆمار بتنێ ئیمزا و مۆركرێ ب شێوەیێ یاسایی دكەت، ژ لایەكێ دی ڤە دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری و سەرۆك وەزیران ل ئیراقێ تەمامكەرێن ئێكودونە و دەستووری د هندەك دەستهەلاتان دا هەڤسەنگی د ناڤبەرێ دا دروستكریە، كو سەرۆك كۆمار چاڤدێر بیت و سەرۆك وەزیران بجه هینەر بیت، ئانكو ل ڤێرە بێگومان سەرۆك وەزیران ب هێزترە، چونكی هەمی دەستهەلاتێن كارگێڕی، ئەمنی، و دارایی یێن ڕۆژانە د دەستێ وی دانە و یێن سەرۆك كۆماری دەست.
هەر چەندە د دەستووری دا نەهاتیە نڤیسین ئەڤ پۆستە دێ بۆ كوردان بیت، بەلێ ب عورفەكێ سیاسی ل ئیراقێ پشتی دانانا ئێكەم دەستوورێ بەردەوام یێ ئیراقێ ل سالا ٢٠٠٥ وەرە پۆستێ سەرۆك كۆماری ب كوردان دهێتەدان، ل گەل هندێ دەستهەلاتێن جێبەجێكار یێن سەرۆك كۆماری دكێمن، بەلێ بۆ كوردان ئەڤ پۆستە سیمبۆلا پاراستنا مافێن دەستووری یێن هەرێمێ یە ل بەغدا و نیشانا روویەكێ شارستانی یێ ئیراقێ یە بۆ جیهانێ دەربارەی پێكهاتە و هەر لایەنەكێ ڤی پۆستی وەربگریت، دشێت وەك كارتەكا فشارێ بۆ دەستەبەركرنا بودجە و شایستەیێن دارایی یێن هەرێمێ بكاربینیت.
* (ماستەر ب یاسا گشتی)
