سیستەمێ «ASYCUDA» د ناڤبەرا كۆنترۆلكرنا دەروازەیان و گرانبوونا بازاڕی دا
زێرەڤان فازل حەسەن دۆسكی
د سالێن دوماهیێ دا حوكمەتا ئیراقا فیدرال چەندین هەولێن چاكسازیێ د سیستەمێ خۆ یێ گومركی و ئابووری دا كرینە، یا هەرە بەرچاڤ ئەوە بكارئینانا سیستەمێ گۆمركی یێ ئۆتوماتیكی (ASYCUDA)وەك ئامرازەك ژبۆ رێڤەبەرنا پێناسەیا گومركی ل دویڤ ستانداردێن جیهانی وكێمكرنا بیرۆكراتیێ و گەندەلیێ و بلندكرنا داهاتێن نەنەفتی و هەروەسا بەرسڤدانەك بو پێدڤیین تێكەلبوونێ ل گەل ئابورێ جیهانی و نووژەنكرنا ژێرخانەیا بازرگانی ئەوا كو ب دەهان سالان هاتیە پشتگۆئێخستن.لێ ژلایەكێ دیڤە كارتێكرنا وی یا نەرێنی ل سەر وەلاتیان و كێم دەرامەتان بوویە جهێ مەترسیا بسپۆر و جاددەیێ ب هەڤرا.
سیستەمێ ئاسیكۆدا كو كورتیا (سیستەمی ئۆتوماتیكی بۆ داتایێن گومركی) كو ژلایێ كۆنفرەنسێ نەتەویێن ئێگرتی ب بازرگانی و گەشەپێدان (UNCTAD) هاتیە پەرەپێدان ل سالێن 1980.یان دا كو د نها دا پتر ژ 1.. وەلات كارپێدكەن. وەلاتی ئیراقێ ژ ئەنجامێ چەندین قەیرانێن دارایی و ئابووری بریار دایە بكاربینت و ل سالا 2.23 بشێوێ تیست بكارئینایە و قوناغ بو قوناغ بەرفرەه كریە.
ئارمانجێن دارایی ئێك ژ ئارمانجێن هەرە سەرەكینە كو ئیراق هەولبدەت داهاتێن گومركی بگەهینتە ئاستەكێ هەرە بلند بۆ پشتەڤانیا بۆدجەیا گشتی نەخاسمە پشتی كێمبوونا بهایێن پەترۆلی ل سەرانسەرێ جیهانی. ڤەكۆلەرێن ئابووری ئاماژێ ب وێ چەندێ ددەن بلندكرنا پێناسەیا گۆمركی و نەهێلانا قاچاخچیەتێ دشێت داهاتێن گومركی ب رێژەیێن بەرچاڤ بلند بكەت. ژ ئالیێ كارگێری ڤە، سیستەمێ ئەلكترۆنی دەستێوەردانا مرۆڤی یا راستەوخۆ ب رێكا تەخمینكرنا رەسمان كێم دكەت و دەلیڤەیێن گەندەلیێ بنب ردكەت. هەروەسا رێكارێن گومركی دهێنە رێكخستن د ناڤبەرا هەمی دەروازەیێن گومركی یێن جودا دا. پشتی كو بەری نوكە ژ ئەنجامێ جوداهیا رێكاران بازرگانان ڤەگوهاستنا كەل و پەلان ب رێكا وان دەروازەیێن گومركیێن كێمتر تێچوون یان چاڤدێری ل سەر هەبوو.
توندكرنا رێكارێن سیستەمێ گومركی دێ كارتێكرنا نەرێنی ل سەر وەلاتیان ب تایبەتی تەخا هەژار و مامناوەند هەبیت. ژبەركو بازارێ ئیراقێ ب شێوەیەكی مەزن پشتەڤانیێ ل هاوردەكرنێ دكەت ژ ئەگەرا لاوازیا بەرهەمێ ناڤخۆ، هەر زێدەبوونەك د باجان یان پێناسەیا گومركی بهێتەكرن، دی راستەوخۆ كارتێكرنی ل سەر بهایێن كەل و پەلێن خوارنێ و بكارئینانێ كەت. ل ڤیرێ خالەكا بنگەهی دەردكەڤت ئەوە كو بازرگان و هاوردەكار پتریا جاران ئەڤان زێدەبوونێن د باجەیان دا ڤە دگوهێزنە سەر بهایێن فرۆتنێ یێن دوماهیێ، واتە باركرنا وێ ل سەر بكاربەری و زێدەبوونا تێچوویێن ژیانا وان.
بجهكرنا سیستەمێ گومركی ئاسیكۆدا ل ئیراقێ پێنگاڤەكا گرنگە بەر ب چاكسازیا كارگێری و دارایی و تێكەلبوون ل گەل ئابوورێ جیهانێ. لێ د هەمان دەم دا ئاستەنگێن ئابووری هەلدگریت كو كارتێكرنێن نەرێنی ل سەر ئاستێ ژیارا وەلاتیان دكەت. یا پێدڤیە هەڤسەنگی هەبت د ناڤبەرا بهێزكرنا سیستەمێ گومركی و پاراستنا شیانێن كرینێ دا ب رێكا پالپشتیكرنێ ل وان تەخ و جینێن كو دێ زیان ڤێ كەڤت.
